درس بيست و نه

معارف (1)

ضماير

* معرفه، اسمى است كه معنا و مصداق آن مشخص باشد; مانند:

مُحَمَّد(صلى الله عليه وآله وسلم) (آخرين پيامبر)، اَلْكَعْبَة (خانه خدا)

* نكره، اسمى است كه معنا و مصداق آن مشخص نباشد; مانند:

رَجُلٌ (مردى)، بَيتٌ (خانه اى)

اقسام معرفه

ضمير، اسم اشاره، اسم موصول، علم، معرفه به ال و معرفه به اضافه

ضماير

ضمير، اسمى است كه جانشين اسم ظاهر مى شود و از تكرار آن جلوگيرى مى كند; مانند:

جَاءَ الاُْسْتَاذُ وَهُوَ مُكَرَّمٌ (استاد آمد، در حالى كه او مورد احترام بود).

اقسام ضماير

* ضمير متصل، ضميرى است كه به تنهايى استعمال نمى شود; بلكه پيوسته به كلمه ديگر (اسم، فعل و يا حرف) متصل است; مانند:

ضمير تَ در ضَرَبْتَ (تو يك مرد زدى)

ضمير كَ در نَصَرَكَ (آن مرد تو را يارى كرد)

* ضمير منفصل، ضميرى است كه به تنهايى و به صورت مستقل استعمال مى شود; مانند:

هُوَ (او)، نَحْنُ (ما)

اقسام ضمير منفصل

اقسام ضماير متصل

* بارز (آشكار)، مانند:

تَ، تُمَا، تُمْ ، در ضَرَبْتَ، ضَرَبْتُمَا، ضَرَبْتُمْ

* مُستَتِر (پنهان)، مانند:

هُوَ ىِ پنهانِ در ضَرَبَ

* ضماير رفعى بارز، يازده موردند كه ده تاى آنها در فعل ماضى است و عبارتند از:

در غايب : ا، و، نَ

در مخاطب : تَ، تُمَا، تُمْ، تِ، تُنَّ

در متكلم : تُ، نَا.

الف (ا) در ر يَضْرِبَانِ، تَضْرِبَانِ، اِضْرِبَا

واو (و) در ر يَضْرِبُونَ، تَضْرِبُونَ، اِضْرِبُوا

نون (نَ) در ر يَضْرِبْنَ، تَضْرِبْنَ، اِضْرِبْنَ

ياء (ى) در ر تَضْرِبِينَ، اِضْرِبِي

* ضماير رفعى مستتر، پنج ضمير با حذف ضماير تكرارى از اين قرارند:

ضماير متصل نصبى

هُ، هُمَا، هُمْ، هَا، هُمَا، هُنَّ، كَ، كُمَا، كُمْ، كِ، كُمَا، كُنَّ، ى، نَا

اين ضماير پس از فعل ماضى، مضارع و امر آورده مى شوند; مانند:

هُ در نَصَرَهُ (او را يارى كرد)، يَنْصُرُهُ (او را يارى مى كند)، اُنْصُرْهُ (او را يارى كن)

ضماير متصل جرّى

كِتَابُهُ، مِنْهُ، لَهُ

جدول ضماير منفصل رفعى، نصبى و جرّى

ضمايرى كه با علامت ستاره (*) مشخص شده اند، مستترند.

پرسش و تمرين

1. تعريف اسم معرفه را با ذكر دو مثال بنويسيد.

2. در صورتى كه اسمى بر شخصى نامعين دلالت كند، به آن چه مى گويند؟ دو مثال بزنيد.

3. معرفه بر چند قسم است؟ فقط نام ببريد.

4. ضمير را تعريف كرده، اقسام آن را نام ببريد.

5. ضمير منفصل چند قسم است؟

6. شش صيغه اوّل و دو صيغه متكلمِ ضماير منفصل نصبى را نام ببريد.

7. ضمير متصل چند قسم دارد؟

8. ضماير متصل بارز چه تعداد هستند؟ نام ببريد.

9. ضماير رفعى بارز را در كلمه هاى ذيل مشخص كنيد.

يَكْتُبَانِ، نَصَرُوا، جَلَسَتَا، يَسْئَلُونَ، خَرَجْتُنَّ، ضَرَبْتُ

كَتَبْتُمَا، فَعَـلْنَـا، ضَرَبْتَ، نَصَـرْتِ، اِضْـرِبَا، اُخْرِجَا

10. ضماير متصل نَصبى، پس از چه افعالى مى آيند؟ مثال بزنيد.

11. ضماير متصل جرّى كدامند؟ نام ببريد.

12. ضماير را در كلمه هاى ذيل مشخص كنيد و ويژگيهاى هر يك (بارز، مستتر، متصل، منفصل، رفعى، نصبى يا جرّى) را بنويسيد.

نَصَرْتِ، عَلِمْتُمْ، نَصَرَكَ، وَعَدْنَا، وَعَدَنَا، لاَأَعْبُدُ، نَعْلَمُ، كُلُوا،

قُلُوبُهُم، كُنْتُ، أَوْرَثْنَا، عَنْهُ، لاَيَمْلِكُونَ، مَالُهُ، ظَلَمُوا، رَبَّهُمْ،

كُذِّبَتْ، كُذِّبُوا، رَبَّنَا، اِنْتَصَرَ، كِتَابِي، كِتَابُنَا

13. ضماير را در آيات و روايات ذيل تعيين كرده، نوع آنها را بنويسيد.

1. القرآن الكريم: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ * اللَّهُ الصَّمَدُ * لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ * وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ.

2. القرآن الكريم: قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ * لاَ أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ * وَلاَ أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ * وَلاَ أَنَا عَابِدٌ مَا عَبَدْتُمْ * وَلاَ أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ * لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِىَ دِينِ.

3. القرآن الكريم: رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ.

4. الإِمام عليٌّ(عليه السلام): كَفَاكَ مِنْ عَقْلِكَ مَا أَوْضَحَ لَكَ سَبِيلَ غَيِّكَ مِنْ رُشْدِكَ.

5. الإمام عليٌّ(عليه السلام): يَا دُنْيَا يَا دُنْيَا إلَيْكَ عَنِّي، أَبِي تَعَرَّضْتِ، أَمْ إِلَيَّ تَشَوَّقْتِ لاَحَانَ حِينُكَ هَيْهَاتَ غُرِّي غَيْري لاَ حَاجَةَ لِي فِيكِ.

درس سى ام

معارف (2)

اسم اشاره، موصولات، علم، معرفه به اَلْ

و معرفه به اضافه

* اسم اشاره، اسمى است كه به وسيله آن به شخص يا چيز معينى اشاره مى شود; مانند:

هَذا (اين)، ذَلِكَ (آن)، أُولَـئِكَ (آنان)

اقسام اسم اشاره

1. مفرد : ذَا 4. مفرد : تِي يا ذِهِ

مذكر 2. مثنى : ذَانِ، ذَيْنِ مؤنث 5. مثنى : تَانِ، تَيْنِ

3. جمع : أُولاَءِ 6. جمع : أُولاَءِ

هَـذَا، هَـذانِ (هَـذَيْنِ)، هَـؤُلاَء

هَـذهِ، هَاتَانِ (هَاتَيْنِ)، هَـؤُلاَء

1. مفرد : ذَلِكَ 4. مفرد : تِلْكَ

3.جمع : أُولَـئِكَ(أُولاَلِكَ) 6.جمع : أُولَـئِكَ(أُولاَلِكَ)

هُنَا، هَـهُنَا (اينجا)، هُنَاكَ، هُنَالِكَ، ثَمَّ (آنجا)

موصولات

هُوَ الَّذِى خَلَقَ السَّمَـوَاتِ وَالاْرْضَ. (او كسى است كه آسمان ها و زمين را آفريد)

الَّذِى موصول و جمله خَلَقَ السَّمـوَاتِ وَالاْرضَ صله است كه معناى الَّذِى به وسيله اين جمله تمام و كامل شده است.

انواع اسم موصول

* موصول خاص; براى مفرد، مثنى، جمع و مذكر و مؤنث، لفظ خاص دارد كه عباتند از:

1. مفرد : اَلَّذِي (كسى كه، كه)

مذكر 2. مثنى : اَللَّذَانِ، اَللَّذَيْنِ (دو شخصى كه، كه)

3. جمع : اَلَّذِينَ (كسانى كه، كه)

4. مفرد : اَلَّتِي (كسى كه، كه)

مؤنث 5. مثنى : اَللَّتَانِ، اَللَّتَيْنِ (دو شخصى كه، كه)

6. جمع : اَللاََّتِي، اَللَّوَاتِي (كسانى كه، كه)

* موصول مشترك; براى مفرد، مثنى، جمع و مذكر و مؤنث لفظ مشترك دارد كه عبارتند از:

مَنْ (كسى كه، آنكه)، مَا (چيزى كه، آنچه)، مانند:

لاَ أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ (آنچه را شما مى پرستيد، نمى پرستم).

ذ ذ

موصول مشترك صله

عَلَم

عَلَم، اسمى است كه نام انسان يا حيوان يا مكان و شىء معيّن باشد; مانند:

حُسَيْن(عليه السلام)، ذُوالْجنَاح، كَرْبَلاء، قُرْآن

* لقب و كنيه

أَبُو تُرَاب، أَبُوجهل، اِبْن سِينا، أُمّ كُلْثُوم

براى مدح ر سَيِّدُ الشُّهَدَاء، فَخْرُ الاِْسْلاَم

براى ذمّ ر مُذِلُّ الْمُؤْمِنِينَ، مُنكِرُ الْحَقّ

معرفه به اَلْ

كِتَابٌ (كتابى) ر اَلْكِتَاب (آن كتاب)

اِشْتَرَيْتُ كتاباً، ثُمَّ بِعْتُ الْكِتَابَ

(كتابى را خريدم)، سپس همان كتاب را فروختم).

معرفه به اضافه

كِتَابُكَ (كتاب تو) ـــ اضافه به ضمير

كِتَابُ هَـذا الرَّجُلِ (كتاب اين مرد) ـــ اضافه به اسم اشاره

كِتَابُ الَّذِي قَرَأْتُهُ (كتابى كه خواندم) ـــ اضافه به موصول

كِتَابُ اللَّهِ (كتاب خدا) ـــ اضافه به علم

كِتَابُ الرَّجُلِ (كتاب آن مرد) ـــ اضافه به معرفه به اَل

1. اسمهاى معرفه بر چند قسمند؟ نام ببريد.

2. اسم اشاره را تعريف كرده، اقسام آن را ذكر كنيد.

3. كداميك از اسمهاى اشاره ذيل براى نزديك و كداميك براى دور هستند؟

هَـذَا، أُولاَءِ، ذَلِكَ، ذِهِ، هَـؤلاَءِ، أُولَئِكَ، ذَانِكَ، هَاتَانِ، هُنَا، هُنَاكَ، تَانِكَ، ثَمَّ

4. اسم موصول را تعريف كنيد.

5. صله چيست؟

6. موصول خاص و مشترك چه تفاوتى با هم دارند؟

7. صله و موصول را در آيه ذيل پيدا كنيد.

هُوَ الَّذِى بَعَثَ فِى الاُْمِّيِّينَ رَسُولا مِنْهُمْ.

8. اگر اسمى بر شخص معين و شناخته شده اى دلالت كند، چه نام دارد؟ مثال بزنيد.

9. كنيه و لقب را با ذكر دو مثال تعريف كنيد.

10. معرفه به اضافه، چه نوع معرفه اى است؟

11. انواع معرفه را با ذكر نوع آن ها در آيات و روايات ذيل مشخص كنيد.

1. القرآن الكريم: وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِى الاَْرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ.

2. القرآن الكريم: اَلَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِى أُنْزِلَ مَعَهُ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.

3. القرآن الكريم: اَلَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِى سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ.

4. القرآن الكريم: إِذْ قَالَتِ الْمَلاَئِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَة مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهاً فِى الدُّنْيَا وَالاْخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ.

5. القرآن الكريم: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَآمَنُوا بِمَا نُزِّلَ عَلَى مُحَمَّد وَهُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ كَفَّرَ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَأَصْلَحَ بَالَهُمْ.

6. الإمام عليٌّ(عليه السلام): مَنْ تَذَكَّرَ بُعْدَ السَّفَرِ اسْتَعَدَّ.

7. الإمام عليٌّ(عليه السلام): إِنَّ هَـذِهِ الْقُلُوبَ تَمَلُّ كَمَا تَمَلُّ الاَْبْدَانُ فَابْتَغُوا لَهَا طَرائِفَ الْحِكمَةِ.

8. الإمام الصّادق(عليه السلام): مَنْ أَرَادَ الْحَدِيثَ لِمَنْفَعَةِ الدُّنْيَا لَمْ يَكُنْ لَهُ فِى الاْخِرَةِ نَصِيبٌ وَمَنْ أَرَادَ بِهِ خَيْرَ الاْخِرَةِ أَعْطَاهُ اللَّهُ خَيْرَ الدُّنْيَا وَالاْخِرَةِ.

12 ـ گزينه صحيح را با علامت (?ng>) مشخص كنيد.

1. در آيه ضَاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ ⁽¹⁵⁷⁾ ضَاحِكَةٌ چگونه كلمه اى است؟

الف) اسم عَلَم * ب) صفت مشبهه *

ج) اسم جامد * د) اسم فاعل *

2. ترجمه آيه لِكُلِّ أُمَّة جَعَلْنَا مَنْسَكاً ⁽¹⁵⁸⁾ كدام است؟

الف) براى هر امتى آيينى مرسوم است. *

ب) هر امتى را آيينى قرار داده شده است. *

ج) براى هر امتى عبادتى قرار داديم. *

د) براى هر امتى مكانى خاص براى عبادت قرار داديم. *

3. كدام كلمه، مصدر ثلاثى مزيد است؟

الف) غُرُور * ب) نِعْمَة *

ج) سَلْسَلَة * د) تَرْتِيل *

4. كلمه (مَقُول) چيست؟

الف) اسم تفضيل * ب) مصدر ميمى *

ج) اسم مفعول * د) اسم زمان *

5. در عبارت كُلُّ مَعْدُود مُنْقَض وَكُلُّ مُتَوَقَّع آت چند اسم مشتق وجود دارد؟

الف) دو * ب) سه * ج) پنج * د) چهار *

6. علامتهاى مؤنث كدام است؟

الف) ة، الف مقصوره، ون * ب) ة، الف ممدوده، ين *

ج) ة، الف مقصوره، الف ممدوده * د) ة، ون، ات *

7. (رِجَال) چه نوع جمعى است؟

الف) جمع مذكر سالم * ب) جمع مؤنث سالم *

ج) جمع مكسر * د) اسم جمع *

8. علامتهاى جمع مذكر سالم كدام است؟

الف) ون، ين * ب) ون، ات *

ج) ون، ان * د) ين، ان *

9. در آيه فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغاً قَالَ هَـذَا رَبِّى ... ⁽¹⁵⁹⁾ ياء در رَبِّى چگونه كلمه اى است؟

الف) ضمير متصل رفعى * ب) ضمير متصل جرّى *

ج) ياء نسبت * د) ب و ج *

10. در آيه هُوَ الَّذِى بَعَثَ فِى الاُْمِّيِّينَ رَسُولا مِنْهُمْ ⁽¹⁶⁰⁾ چند معرفه وجود دارد؟

الف) شش * ب) سه *

ج) چهار * د) پنج *

11. نوع مشتق و باب مُسَافِحات چيست؟

الف) اسم مفعول از باب تَفَاعُل * ب) اسم فاعل از باب مفاعله *

ج) اسم فاعل از باب افعال * د) اسم فاعل از باب فَعْلَلَة *

12. (اَلْكُبْرى) چه كلمه اى است؟

الف) اسم فاعل * ب) مصدر *

ج) اسم مبالغه * د) اسم تفضيل *

13. در آيه إِذْ نَادَاهُ رَبُّهُ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى ⁽¹⁶¹⁾ المُقَدَّس چگونه كلمه اى است؟

الف) مصدر ميمى * ب) اسم فاعل *

ج) اسم مفعول * د) اسم مكان *

14. (مِفْعَل) وزن چه نوع كلمه اى است؟

الف) اسم مبهم * ب) مصدر ثلاثى مزيد *

ج) اسم آلت * د) اسم مكان *

15. كدام كلمه صفت مشبهه است؟

الف) أَعْظَم * ب) أَخْضَرَ *

ج) أَصْغَر * د) أَقْصَر *

16. در فعل (وَضَعْنَا: قرار داديم)، نا چگونه ضميرى است؟

الف) ضمير منفصل نصبى * ب) ضمير متصل رفعى *

ج) ضمير متصل نصبى * د) ضمير متصل جرى *

17. كدام كلمه، صيغه مبالغه نيست؟

الف) شُكُور * ب) صَبُور *

ج) غَفُور * د) قَطُور *

18. اوزان اسم آلت عبارتند از:

الف) مِفْعَل، فُعَلاَء و اَفعال * ب) مِفْعَل، مِفْعَلَة و مِفْعَال *

ج) مِفْعَل، مِفْعَلَة و فِعال * د) مِفْعَل، مِفْعَلَه و فِعَالَة *

19. وزنهاىِ اسم تفضيل عبارتند از:

الف) أَفْعَل، فَعِيل * ب) أَفْعَل، فَعْلى *

ج) أَفْعَل، فُعْلَى * د) أَفْعَل، فُعْلاَء *

20. در آيه عَيْناً يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ ⁽¹⁶²⁾ هاء بِهَا چگونه ضميرى است؟

الف) منفصل نصبى * ب) متصل جرى *

ج) متصل رفعى * د) متصل نصبى *

روش و جدول تجزيه اسم

* توضيحاتى در مورد جدول تجزيه اسم

سوره، آيه اسم مصدر يا غير مصدر جامد نوع مشتق مفرد، مثني نوع جمع مذکر نوع معرفه ترجمه

غير مصدر نوع مشتق نوع جمع نوع مؤنث نوع معرفه78/3مُخْتَلِفُونَغيرمصدراسم فاعلجمع مذكرسالممذكرنكرهاختلاف كنندگان

ستون اوّل: بيانگر شماره سوره و آيه اى است كه اسم در آن به كار رفته است.

ستون دوم: خود اسم در آن آورده شده است.

ستون سوم: به مصدر يا غيرمصدر بودن آن اشاره دارد. بايد توجه داشت كليه كلماتى كه از حيث صيغه و ساخت، مصدر باشند، تحت عنوان مصدر از آنها ياد شده و بر ساير اسمها، غيرمصدر اطلاق گرديده است.

ستون چهارم:جامد يا مشتق بودن اسم را مشخص كرده است. مقصود ازمشتق، معناى اصطلاحى آن است كه به كلمات هشت گانه ذيل گفته مى شود:
اسم فاعل، اسم مفعول، صفت مشبهه، اسم تفضيل، اسم مبالغه، اسم مكان اسم زمان و اسم آلت. بر هر كلمه اى كه جزء يكى ازاين هشت دسته نباشد، جامد اطلاق مى شود.
در مقابل آن، مشتق لغوى است و آن كلمه اى است كه داراى اصل بوده و از كلمه ديگر گرفته شده باشد; اعم از اينكه مشتق اصطلاحى باشد يا نباشد; مانند: عَلِمَ، اِسْتَعْلَمَ، تَعَلَّمَ، عَالِمَ، مُتَعَلِّم همگى از اصل عِلْم گرف ته شده اند. در مقابل اين مشتق، جامدلغوى قرار دارد و آن كلمه اى است كه از كلمه ديگرگرفته نشده باشد; يعنى حروف آن، ابتدائاً از حروف الفبا اخذ شده باشد; مانند: شَجَر (درخت) و نَصْر (يارى كردن).

ستون پنجم: در آن، به مفرد، مثنى و جمع بودنِ كلمات اشاره شده، و نوع جمع نيز تعيين گرديده است: جمع مذكر سالم، جمع مؤنث سالم و جمع مكسر. مفرد جمعهاى مكسر نيز در همين ستون آورده مى شود.

ستون ششم: در آن، به مذكر يا مؤنث بودن اسم اشاره و برخى از اقسام مؤنث معين شده است.

ستون هفتم: به معرفه يا نكره بودن كلمه اشاره دارد. در ضمن، نوع معرفه كلمات نيز تعيين مى گردد.

ستون هشتم: در آن به ترجمه اسم، اشاره مى شود.

درس دوم

دراسمها: غالب اسمها (به جز مواردي كه مبني هستند و در زير ذكر شده اند)

معرب             در فعلها: مضارع

                     در حروف: حرف معرب وجود ندارد

اسم                 در اسمها: ضمائر, اسم اشاره, اسم موصول, اسم شرط, اسم استفهام,

                      اسم فعل, كنايات, برخي از ظروف, اصوات, اعداد مركب (19-11)

مبني               در فعلها: ماضي و امر (و مضارعي كه: داراي نون جمع مونث باشد-

                   صيغه هاي 6- و 12 نيز داراي نون تأكيد مباشر مي باشند.

                    در حروف : همه آنها

تعريف: معرب كلمه اي است كه در موقعيتهاي مختاف اعراب (رفع, نصب, جر, جزم) آخر آن تغيير كند.

تعريف: مبني كلمه اي است كه در هيچيك از حالتهاي اعراب, آخر آن تغيير نكند.

علت بناء اسم مبني

اسمهاي مبني از اين جهت مبني هستند كه به حروف شباهت دارند.

شباهت اسم به حرف:

1-وضعي: اسم (مانند حرف) يك يا دو حرفي باشد مانند: ضمائر در جمله:جِئْنَنا

2-معنوي: شبيه حرفي كه موجود باشد. مانند: (مَتي) در معني استفهام مانند:أ؟

شبيه حرف غير موجود. مانند: (هنا) در معني شرط: اِنْ

3-در نيابت از فعل و عدم تأثّر به عامل. مانند اسم فعل: دَراكِ  زيداً. (أدْرِكْ زيداً).

4-در افتقار لازم مانند اسم موصول كه هميشه نياز به صله دارند

توجه: شرح جزئيات فوق در بخش نحو بطور مبسوط آمده است.

اسم

مشتق

جامد

غير مصدري

مصدري

اسم آلت

اسم تفضيل

اسم مبالغه

صفت مشبه

اسم مكان

اسم زمان

اسم مفعول

اسم فاعل

اسم از نظر اشتقاق

اسم يا جامد است يا مشتق.

اسم جامد خود دو گونه است:

الف) مصدري: مصدر اسمي است كه دلالت بر انجام كار دارد اما بدون داشتن زمان و بتوان از آن مشتق ساخت. مانند:

ب) غير مصدري: اسمي است كه نتوان از آن مشتق ساخت. مانند: قَلَم- رَجُل- جِدار.

توضيح: مصادر افعال مجرد, سماعي هستند و اوزان مختلف و متعدد دارند مانند:

فَعْل – فَعَلان

اما مصادر افعال ثلاثي مزيد, قياسي هستند و وزن معيني دارند كه در بخش فعل به تفصيل خواهد آمد.

تعريف: اسم مشتق اسمي است كه ريشه فعلي دارد و از كلمه ديگري گرفته شده است و غالباً داراي معني وصفي ميباشد.

مشتقات هشت دسته هستند:

1- اسم فاعل: اسمي كه بر انجام دهنده فعل يا دارنده حالتي دلالت دارد. و معمولاً با صفت فاعلي فارسي مطابقت مي كند.

2-اسم  مفعول: اسمي است كه بر كسي يا چيزي كه فعل بر آن تحقيق يافته و يا بر حالت انجام شده يا واقع گشته دلالت مي كند.

- طرز ساخت اسم فاعل و اسم مفعول:

بايد توجه داشت كه اسم فاعل و اسم مفعول درثلاثي مجرد به گونه اي  و در غير ثلاثي مجرد(يعني ثلاثي مزيد و رباعي) به گونه اي ديگر ساخته مي شود. به اين ترتيب كه اسم فاعل در ثلاثي مجرد بر وزن (فاعِل) و اسم مفعول بر وزن (مَفْعول) مي آيد مانند: كاتِب و مَكْتُوب (از ريشه كَتَبَ).

اما در غير ثلاثي مجرد از فعل مضارع ساخته مي شود بدين ترتيب كه به جاي حرف مضارعه, ميم مضموم قرار مي دهيم و حرف پيش از آخر را در اسم فاعل (مكسور) و در اسم مفعول (مفتوح) مي نمائيم. مانند: مُكَبِّر (اسم فاعل)- مُكَبَّر (اسم مفعول) از يُكَبِّرُ (فعل مضارع ثلاثي مزيد)

مُهَنْدِس (اسم فاعل) – مُهَنْدَس (اسم مفعول) از يُهَنْدِسُ (فعل مضارع رباعي مجرد).

3-اسم زمان: اسمي است كه بر زمان وقوع فعل دلالت دارد.

4-اسم مكان: اسمي است كه بر مكان وقوع فعل دلالت دارد.

- طرز ساخت اسم زمان واسم مكان:

براي ساختن اسم زمان و مكان در ثلاثي مجرد, ريشه فعلي را بر وزن (مَفَْعَل) يا (مَفْعِل) مي بريم و در غير ثلاثي مجرد, اسم زمان و مكان بر وزن اسم مفعول (ثلاثي مزيد) ساخته مي شود. مانند: مَكْتَب – مَسْجِد – مَذْهَب.

نكته: چون در غير ثلاثي مجرد, اسم مفعول و اسم زمان و اسم مكان يك وزن دارند, راه تشخيض اين سه كلمه از همديگر از طريق معني آنها در جمله مي با شد.

نكته: بايد توجه داشت كه در ساخت اسم زمان و مكان, هرگاه حركت عين الفعل مضارع, فتحه يا ضمه باشد بر وزن (مَفْعَل) و هرگاه حركت عين الفعل مضارع كسره باشد بر وزن (مَفْعِل) مي آيد مانند:

ذهَب(-َ): مذهَب.

كتَب(-ُ): مكتَب.

جلَس(-ِ): مجلِس.

نكته: برخي از واژه هاي اسم زمان و مكان در عين حاليكه از افعالي ساخته شده اند كه عين الفعل مضارع آنها مضموم است, استثناءً بر وزن (مَفْعِل) آمده اند. مانند: مَشْرِق (از: شَرَقَ – يَشْرُقُ) يا مَغْرِب ( از: غَرُبَ – يَغْرُبُ).

نكته: اسم زمان و مكان از فعل ثلاثي ناقص بر وزن (مَفْعَل) مي آيد. مانند: مَغْزي (به معناي زمان و مكان جنگ از ريشه: غَزَوَ).

5-صفت مشبهه: اسمي است كه بر دارنده صفتي دائمي و پايدار (نه موقت و زودگذر) دلالت مي كند و معمولاً با صفت مطلق فارسي مطابقت دارد.

-طرز ساخت صفت مشبهه:

صفت مشبهه داراي اوزان متعددي است كه مشهورترين آنها عبارتند از:

فعيل – فَعِل – فَعَل – فَعْل – فَعلان – فُعال ...

6-اسم مبالغه اسمي است كه بر دارنده صفتي به مقدار زياد و بيش از حد دلالت مي كند.

- طرز ساخت اسم مبالغه: اسم مبالغه نيز داراي اوزان متعددي است كه معروفترين آنها عبارتند از: فَعّال – فَعّالة – فَعول (صبّار – علامة – شَكور)

7-اسم تفضيل: اسمي است كه داراي معناي برتري و فزوني صفتي در فرد يا گروه نسبت به فرد يا گروه ديگر مي باشد. اسم تفضيل براي مذكر معمولاً بر وزن (أفْعَل) مانند: أكْبَر و در مونث بر وزن (فُعْلي) مانند كُبْري مي آيد.

8- اسم آلت: اسمي است كه بر وسيله انجام فعل دلالت دارد و از همان فعل مربوط مشتق مي شود (مثلاً مفتاح كه از مصدر فَتْح مشتق شده است).

-طرز ساخت:

اسم آلت به دو شكل وجود دارد: جامد و مشتق.

الف) اسم آلت جامد: الفاظ معيني دارد كه غير قياسي است مانند: سِكّينة (چاقو)

ب)اسم آلت مشتق: اوزان مشخصي دارد كه بر همان وزن ساخته مي شود.

اين اوزان عبارتند از: مِفْعَل – مِفْعَلة – مِفْعال

 طراح قالب: رضا امین زاده

Powered By
  BLOGFA.COM