الإمام الصادق(عليه السلام):

تَعَلَّمُوا الْعَرَبـِيَّةَ فَإِنـَّها كَلامُ اللَّهِ الَّذي يُكَلِّمُ بِهِ خَلْقَهُ.

عربى را فرا گيريد; زيرا كلام خداوندى است كه با آن، با بندگان خود سخن گفته است.

هدايت و سعادت انسانها، بدون ترديد در گرو فهم و عمل به دستورهاى روج بخش قرآن و فرامين مفسران واقعى كلام وحى، يعنى امامان معصوم عليهم السلام است كه براى فهم كلام وحى، ابتدا بايد زبان آن را فهميد.

زبان قرآن، عربى است:

(إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ قُرآناً عَرَبِيّاً)

كتاب حاضر، حلقه اوّل از حلقه هاى سه گانه مباحث صرفى در مجموعه آشنايى با زبان قرآن است كه نقشى پايه اى براى دو مرحله بعد (صرف متوسط و عالى) و جنبه مقدماتى براى مباحث نحوى وبلاغى دارد.

در اين كتاب، سعى شده است يك دوره كامل مباحث مقدماتى صرف در قالب سى درس وسه بخشِ مقدمات، فعل و اسم ارائه شود كه در بخش مقدمات، تصويرى جامع واجمالى از علم صرف و در دو بخش ديگر، توضيح وتفصيل آن آمده است.

مباحث، به گونه اى تنظيم شده كه در هر جلسه درسى (با زمان 50 دقيقه) يك درس قابل ارائه است; البته بعضى از درسها مانند فعل مضارع، بخشى از معتلات، ضماير و ... به جهت اهميت و يا حجم بيشتر آنها، مى تواند در دو جلسه تدريس شود.

ويژگى هاى كتاب حاضر با توجه به مقدماتى بودن آن عبارتند از:

1 ـ سعى شده است مباحث با سهولت و روانى ارائه گردد; به طورى كه استادان محترم براحتى مى توانند مجموع مباحث هر درس را آموزش دهند.

2 ـ مباحث كتاب با ترتيب منطقى و به صورت دسته بندى، همراه با جدولها و نمودارهاى مناسب تنظيم شده است.

3 ـ در پايان هر يك از بخشهاى فعل و اسم، بر تجزيه كلمات قرآنى تأكيد و محصلان با روش تجزيه جدولى آشنا مى شوند.

4 ـ در اين كتاب، از ده ها آيه و روايت با مضمون هاى بلند به عنوان تمرين استفاده شده تا صرف پژوه، علاوه بر آشنايى با زبان قرآن و سنت در خلال فراگيرى قواعد صرفى، با واژه ها، مضامين و محتواى آيات و روايات انس بگيرد و همگام با آموختن صرف، قرآن و حديث را نيز بياموزد.

* نكته و يادآورى

الف) با توجه به تأثير شگرف و اهميت پيش مطالعه، قبل از حضور در كلاس و انجام مباحثه و بحث طرفينى بر روى درسها، ضرورى است كه صرف پژوهان عزيز به دو امر مذكور توجه خاص داشته، استادان محترم نيز از هرگونه راهنمايى و تشويق آنان دريغ نورزند.

ب) بر كسى پوشيده نيست كه تمرين و مرور مباحث، نقش اساسى در فراگيرى هر زبان از جمله عربى دارد، به همين جهت، بدون حل كامل پرسش و تمرين هر درس، هيچگاه نبايد به درس بعد منتقل شد. در پايان هر يك از بخشهاى سه گانه كتاب، مناسب است استادان محترم با اختصاص حداقل يك جلسه به مرور درسها، پرسشها و تمرينهاى حل شده بپردازند.

ج) از آنجايى كه هدف نهايى از مباحث صرفى، آشنايى با منابع و متون دينى و فهم دستورهاى روح بخش اسلام است و غرض از اين فهم، عمل به مقتضاى بلند آنهاست، شايسته است استادان محترم، ضمن توضيح و تبيين نكات اعتقادى، اخلاقى و تربيتى آنها، دانش پژوهان را به عمل به مضامين آنها تشويق كنند.

در پايان ضمن آرزوى توفيق وافر براى مشتاقان آشنايى با كلام پر فروغ الهى، از خوانندگان تقاضا داريم با ارسال آراء و پيشنهادهاى سازنده خود، ما را در رهينِ عنايت خويش قرار دهند.

والسلام عليكم و رحمة اللّه

قـم ـ 15 تـيـر مـاه 1377

درس اوّل

علوم عربى، علم صرف

قواعد زبان

علوم عربى

صرف، نحو، لغت، اشتقاق، كتابت، قرائت، تجويد،

معانى، بيان، بديع، شعر، انشا، اَمثال و تاريخ ادبيات

از مهمترين اين علوم، صرف ، نحو و لغت است كه آشناىِ با آنها تا حدودى مى تواند بر

علم صرف

تعريف علم صرف

صرف، در لغت به معنى تغيير دادن و در اصطلاح، عبارت است از اينكه چگونه يك كلمه را به شكل هاى مختلف در آوريم تا معانى متعددى از آن به دست آيد; مثلا كلمه نَصْر (يارى كردن) را چگونه به صورت نَصَرَ، يَنْصُرُ، اُنْصُرْ، نَاصِرٌ، مَنصورٌ و .... درآوريم تا معانىِ (يارى كرد، يارى مى كند، يارى كن، يارى كننده، يارى شده و ...) از آن به دست آيد.

فايده علم صرف

موضوع علم صرف

كلمه و اقسام آن

فعل

نَصَرَ (يارى كرد)، يَنْصُرُ (يارى مى كند)، اُنْصُرْ (يارى كن)

اسم

نَصْر (يارى كردن)، جِدار (ديوار)

حرف

جَلَسْتُ فِي الْبَيْتِ (در خانه نشستم)

* توجه

پرسش و تمرين

1. علوم عربى چه تعدادى است؟ آنها را نام ببريد.

2. مهمترين علوم عربى كدامند و نتيجه آشنايى با آنها چيست؟

3. صرف در لغت به چه معناست؟

4. معناى اصطلاحى صرف چيست؟

5. آشنايى با علم صرف چه نتيجه اى دارد؟

6. چرا به علم صرف، علمِ كلمه سازى و كلمه شناسى گفته شده است؟

7. چه تفاوت هايى بين اسم، فعل و حرف وجود دارد؟

8. آيا همه اقسامِ كلمه، صرف مى شوند؟ چرا؟

درس دوم

حركات، تنوين، ضوابط

الفباى زبان عربى

هر كلمه، از يك يا چند حرف به وجود مى آيد كه مجموع آنها را الفبا يا حروف هجاء مى نامند. الفباى عربى، همان الفباى فارسى است; بجز چهار حرف پ، چ، ژ، گ كه آنها عبارتند از:

ا، ء، ب، ت، ث، ج، ح، خ، د، ذ، ر، ز، س، ش،

ص، ض، ط، ظ، ع، غ، ف، ق، ك، ل، م، ن، ه، و، ى

اسامى حروف الفبا

حركت و سكون

تنوين

تنوين، نون ساكنى در آخر بعضى از كلمات عربى است كه خوانده مى شود; ولى نوشته نمى شود. اين علامت، به صورت حركت مكرّر نشان داده مى شود و بر سه قسم است:

* تنوينِ رفع ـٌ ، مانند: رَحْمَةٌ كه خوانده مى شود رَحْمَتُنْ

* تنوينِ نصب ـً ، مانند: رَحْمَةً كه خوانده مى شود رَحْمَتَنْ

* تنوينِ جر ـ ، مانند: رَحْمَة كه خوانده مى شود رَحْمَتِنْ

ضوابط

شدّ، مدّ، همزه قطع، همزه وصل

شدّ، علامت تكرار حرف است و به شكل دندانه سين ( ــّ ) روى حرف گذاشته مى شود; مانند:

أَوَّل، يُعَلِّمُ

مدّ، علامت تلفّظِ حرف به صورت كشيده است و به شكل ( ــ ) در بالاى حرف قرار مى گيرد; مانند:

سَا ءَ، سُوءُ، سِىءَ

همزه قطع، همزه اى است كه همه جا ثابت است و تلفّظ مى شود، و علامت آن شش كوچك ( ء ) مى باشد; مانند:

أَكْرَمَ زَيدٌ سَعيداً، يَا زَيْدُ أَكْرِمْ سَعيداً

همزه وصل، همزه اى است كه در ابتداى كلام، از نظر تلفظ ثابت مى ماند; ولى در ميان كلام از بين مى رود و كلمه ماقبل خود را به مابعد وصل مى كند و علامت آن صاد كوچك ( صـ ) است; مانند:

اَلْحَمْدُلِلَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ

پرسش و تمرين

1. حروف هجاء در زبان عربى چه تعدادى است؟

2. چه تفاوتى بين الفباى عربى و الفباى فارسى وجود دارد؟

3. اسم حروف الفباى ذيل را بنويسيد.

ج، ح، د، ر، ش، ص، ع، ف، ك، ه

4. حروف در زبان عربى با چه وسيله اى تلفظ مى شوند؟

فَلْيَنْظُرْ، خُلِقَ، مَلِكِ، أَحْسَنَ، يُوَسْوِسُ، اَلْفَلَقِ

6. تنوين را تعريف كنيد، و اقسام آن را با مثال نام ببريد.

7. ضوابط را نام ببريد.

8. شدّ و مدّ علامت چه چيزى هستند؟

9. همزه قطع و وصل چه تفاوتى با يكديگر دارند؟

10. اقسام تنوين و ضوابط را در آيات و روايات ذيل با ذكر نوع آنها تعيين كنيد.

1. القرآن الكريم: يَآ أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاَللهِ وَرَسُولِهِ.

2. القران الكريم: اَللهُ لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ لَهُ الاَْسْمَآءُ الْحُسْنَى.

3. الإمام الصادق(عليه السلام): مَآ أَنْزَلَ اللهُ كِتَاباً وَلاَ وَحْياً إِلاَّ بِاَلْعَرَبِيَّة.

4. الإمام الصادق(عليه السلام): تَعَلَّمُوا الْعَرَبِيَّةَ فَإِنَّهَا كَلاَمُ اللهِ الَّذِي يُكَلِّمُ بِهِ خَلْقَهُ.

3. معتل و صحيح

معتل، كلمه اى است كه در حروف اصلى آن، حرف علّه (و، ا، ى) وجود

وَعَدَ، قَالَ، بَلِيَ.

صحيح، كلمه اى است كه در حروف اصلى آن، حرف عله وجود نداشته باشد; مانند:

ضَرَبَ، مَدَدَ، أَمَرَ

4. لازم و متعدى

لازم، فعلى است كه فقط به فاعل نياز دارد; مانند:

ذَهَبَ عَلِيٌّ (على رفت)

متعدى، فعلى است كه افزون بر فاعل، مفعول نيز مى طلبد; مانند:

نَصَرَ سَعِيدٌ زيداً (سعيد، زيد را يارى كرد)

5. معلوم و مجهول

معلوم، فعلى است كه فاعل آن در كلام ذكر شده باشد; مانند:

نَصَرَ عَلِيٌّ سَعِيداً (على، سعيد را يارى كرد)

مجهول، فعلى است كه فاعل آن در كلام ذكر نشود و به مفعول نسبت داده شود; مانند:

نُصِرَ سَعِيدٌ (سعيد يارى شد)

6. مثبت و منفى

مثبت، فعلى است كه بر واقع شدن كارى يا پديد آمدن حالتى در يكى از زمان هاى سه گانه دلالت كند; مانند:

نَصَرَ (يارى كرد)، يَنْصُرُ (يارى مى كند)، يَحْسُنُ (نيكو مى شود)

منفى، فعلى است كه بر واقع نشدن كارى يا پديد نيامدن حالتى در يكى از زمان هاى سه گانه دلالت كند; مانند:

مَا نَصَرَ (يارى نكرد)، لاَ يَنْصُرُ (يارى نمى كند)، مَا يَحْسُنُ (نيكو نمى شود)

اقسام اسم

1. ثلاثى، رباعى و خماسى

ثلاثى مجرد ، مانند : رَجُل ثلاثى مزيد ، مانند : رِجَال

رباعى مجرد ، مانند : جَعْفَر رباعى مزيد ، مانند : جَعَافِر

خماسى مجرد، مانند : سَفَرْجَل خماسى مزيد ، مانند : سَلْسَبِيل

2. مصدر و غير مصدر

مصدر، اسمى است كه بر انجام كارى و يا پديد آمدن حالتى دلالت مى كند و فعل از آن گرفته مى شود; مانند:

ضَرْب (زدن)، حُسْن (نيكو شدن)

غير مصدر، اسمى است كه بر انجام كارى يا پديد آمدن حالتى دلالت نمى كند و فعل از آن گرفته نمى شود; مانند:

جِدَار (ديوار)، رَجُل (مرد)

3. جامد و مشتق

جامد، اسمى است كه از كلمه ديگر گرفته نشده باشد; مانند:

رَجُل، جَعْفر

مشتق، اسمى است كه از كلمه ديگر گرفته شده باشد; مانند:

عَالِم، مَعْلُوم و عَلِيمكه همه از عِلْم گرفته شده اند.

4. مذكر و مؤنث

رَجُل (مرد)، بَاب (در)

اِمْرَأَة (زن)، سَبُّورَة (تخته سياه)

7. شش صيغه فارسى از فعل (رفتن) را مطابق نمونه صرف كنيد.

زد (آن يك مرد) زد (آن يك زن)

زدند (آن دو مرد) زدند (آن دو زن)

زدند (آن مردان) زدند (آن زنان)

8. اگر فاعل، حاضر باشد به آن چه مى گويند؟

9. اگر فاعل، حاضر نباشد به آن چه مى گويند؟

10. اگر فاعل زن باشد به آن چه مى گويند؟

11. اگر فاعل يكى باشد به آن چه مى گويند؟

12. اگر فاعل، خود گوينده باشد به آن چه مى گويند؟

13. اگر فاعل، دو نفر باشد به آن چه مى گويند؟

14. شش صيغه فعلهاى ذيل را با ذكر ترجمه صرف كنيد.

كَتَبَ

نَصَرَ

صَدَقَ

15. فعلهاى ذيل را به عربى ترجمه كنيد.

نوشت (آن يك مرد) نوشت (آن يك زن)

نوشتند (آن دو مرد) نوشتند (آن دو زن)

نوشتند (آن مردان) نوشتند (آن زنان)

16. ضمير يا نشانه فاعل را در فعلهاى ذيل مشخص كنيد.

نَصَرَا، نَصَرَتَا، نَصَرُوا، نَصَرْنَ

17. نشانه فاعل در دو صيغه ضَرَبَ و ضَرَبَتْ چيست؟

18. تاء در ضَرَبَتْ و ضَرَبَتَا علامت چيست؟

19. صيغه، شماره و ترجمه فعلهاى قرآنى ذيل را بنويسيد.

درس پنجم

فعل ماضى (2)

* يادآوريها

حروف اصلى و زايد

حروف اصلى، حروفى هستند كه در تمامِ كلماتِ هم خانواده آورده مى شوند.

حروف زايد، حروفى هستند كه در بعضى از كلمات هم خانواده آورده مى شوند; مثلا در كلمات: نَصْر ، ناصِر ، مَنصور و نَصير حروف ن، ص، ر اصلى و ساير حروف زايدند.

وزن و سنجش كلمات

زَلْزَلَ بر وزن فَعْلَلَ ، دِرْهَمْ بر وزن فِعْلَل و سَفَرْجَل بر وزن فَعَلْلَل .

* توجه

* نكته

اِ نْ كَ سَ رَ

اِ نْ فَ عَ لَ

پرسش و تمرين

1. فعل ماضى، داراى چند صيغه است؟

2. صيغه هاى غايب، مخاطب و متكلم چند قسم هستند؟

5. فاء الفعل، عين الفعل و لام الفعل را در فعلهاى عَلِمَ، نَصَرَ و بَعُدَ مشخص كنيد.

6. چهارده صيغه فعل ماضى، داراى چند ضمير بارز (آشكار) است؟

7. در چه صيغه هايى از فعل ماضى، نشانه فاعل مستتر (پنهان) است؟

8. نشانه فاعل (ضمير) در فعلهاى قرآنى ذيل كدام است؟

9. فعلهاى ذيل را به فارسى ترجمه كنيد.

ذَهَبَ . ذَهَبَتْ . ذَهَبْتَ . ذَهَبْتِ . ذَهَبْتُ

نَصَرَا. نَصَرَتَا . نَصَرْتُمَا . نَصَرْنَا . نَصَرْنَ

نَصَرْتُمْ. نَصَرْتُنَّ

10. فعلهاى ذيل را به عربى ترجمه كنيد.

         رفتند (آن مردان)         رفتند (آن زنان)         رفتيد (شما زنان)

         رفتيد (شما مردان)      رفتيد (شما دو مرد)      رفتيد (شما دو زن)

         رفتند (آن دو زن)      رفتم (من)               رفتيم (ما)

11. فعلهاى ذيل از قرآن كريم مى باشند. شماره، ضمير و ترجمه آنها را بنويسيد.

12. مفردهاى فعل عَلِمَ، مثناهاى فعل كَتَبَ، جمع هاى مذكر و مؤنث فعل دَخَلَ را با ذكر شماره       صيغه هر كدام بنويسيد.

13. نشانه هاى فاعل (ضماير) فعل ماضى را در صيغه هاى ذيل مشخص كنيد.

14. صيغه فعلهاى مشخص شده در آيات و روايات ذيل و نشانه هاى فاعل (ضماير) را در هر يك      بنويسيد.

   1. القرآن الكريم: لَقَدْ خَلَقْنَا الاِْنْسَانَ فِى أَحْسَنِ تَقْوِيم.

   2. القرآن الكريم: وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ.

   3. القرآن الكريم: قَالَ رَبِّ إِنِّى ظَلَمْتُ نَفْسِى فَاغْفِرْ لِى فَغَفَرَ لَهُ.

   4. القرآن الكريم: أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحَابَ الْكَهْفِ وَالرَّقِيمِ كَانُوا مِنْ آيَاتِنَا          عَجَباً؟

1. تين، 4. همانا ما آدمى را در نيكوترين نگاشت (صورت و تركيب و اعتدالى كه بتواند به پايه هاى بلند دست يابد) بيافريديم.

2. آل عمران، 135. و آنان كه چون كارى نكوهيده و زشت كنند يا بر خويشتن ستم روا دارند، خداى را به ياد آرند.

3.قصص، 16. گفت: پروردگارا! من (به خاطر كشتن قبطى) به خود ستم كردم; پس مرا بيامرز و (خداوند) او را آمرزيد.

4. كهف، 9. آيا پنداشته اى كه (واقعه) ياران (غار) كهف و آن سنگ نبشته از نشانه هاى شگفت انگيز ما بوده اند؟ يعنى داستان ايشان به آيات قدرت ما چندان شگفت نيست.

درس ششم

فعـل مضـارع

فعل مضارع، فعلى است كه بر انجام كارى يا پديد آمدن حالتى در زمان حال يا آينده دلالت مى كند; مانند:

يَنْصُرُ (يارى مى كند)، يَحْسُنُ (نيكو مى شود)

روش ساختن فعل مضارع

ضَرَبَ يَضَرَبَ

يَضَرَبَ يَضْرَبَ

يَضْرَبَ يَضْرِبَ

يَضْرِبَ ر يَضْرِبُ

* ــُ (ضمه): به صيغه هاى 1 ، 4 ، 7 ، 13 ، 14.

* نِ: به صيغه هاى 2 ، 5 ، 8 ، 11 (مثنى ها).

* نَ: به صيغه هاى 3 ، 9 ، 10.

نكته: صيغه هاى 6 و 12 علامت رفع ندارند.

* توجه

ضَرَبَ ـِ : يعنى عين الفعل مضارعِ فعلِ ضَرَبَ مكسوراست : يَضْرِبُ

نَصَرَ ـُ : يعنى عين الفعل مضارعِ فعلِ نَصَرَ مضموم است : يَنْصُرُ

عَلِمَ ـَ : يعنى عين الفعل مضارعِ فعلِ عَلِمَ مفتوح است : يَعْلَمُ

* مراحل ساختن صيغه اوّل مضارع نَصَرَ و عَلِمَ:

نَصَرَ يَنَصَرَ يَنْصَرَ يَنْصُرَ يَنْصُرُ

عَلِمَ يَعَلِمَ يَعْلِمَ يَعْلَمَ يَعْلَمُ

* صرف چهارده صيغه فعل مضارع:

نكاتى در مورد صيغه هاى مضارع

يـَ : در صيغه هاى 1 ، 2 ، 3 ، 6

تـَ : در صيغه هاى 4 ، 5 ، 7 تا 12

أَ : در صيغه 13

نـَ : در صيغه 14

تَضْرِبُ : بين صيغه هاى 4 و 7 مشترك است.

تَضْرِبَانِ :بين صيغه هاى 5 ، 8 ، 11 مشترك است.

درس هفتم

يَخْرُجُ، يَفْرَحُ، يَكْرُمُ، يَشْغَلُ، يَنْصُرُ، يَحْسِبُ، يَسْمَعُ، يَشْرَبُ، يَشْهَدُ، يَنْظُرُ.

8. نوع فعلهاى مشخص شده (ماضى، مضارع، امر) و صيغه آنها را در آيات و روايات ذيل تعيين كنيد.

   1. القرآن الكريم: اِذْهَبَا إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى.

   2. القرآن الكريم: فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ.

   3. القرآن الكريم: وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلاَئِكَةِ اسْجُدُوا لاِدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ.

   4. القرآن الكريم: فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هَـذَا الْبَيْت.

   5. القرآن الكريم: يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِى إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً * فَادْخُلِى فِى عِبَادِى * وَادْخُلِى جَنَّتِى.

   6. الإمَامُ عَلِي(عليه السلام): اُذْكُرُوا انْقِطَاعَ اللَّذَّاتِ وَبَقَاءَ التَّبِعَاتِ.

9. چهارده صيغه، ماضى، مضارع و امر فعل ذَهَبَ ـَ را در جدول ذيل با تعيين نشانه فاعل صرف كنيد و ترجمه آن را بنويسيد.

1. طه، 43. به سوى فرعون برويد كه سركشى كرده است.

2. انسان، 24. پس بر داورى پروردگارت شكيبايى كن.

3. بقره، 34. و (ياد كن) آنگاه كه به فرشتگان گفتيم بر آدم سجده كنيد. (همه) جز ابليس سجده كردند.

4. قريش، 3. پس بايد خداوندِ اين خانه را پرستش كنند.

5. فجر، 27 ـ 30. بسوى پروردگارت باز گرد * تو از او خشنود و او از تو خشنود * پس در ميان بندگان (ويژه) من درآى. * و در بهشت (ويژه) من درآى.

6. نهج البلاغه، كلمه قصار 433. پايان يافتن لذت ها و به جاى ماندن تبعاتِ (ناگوار) آن را به ياد آوريد.

درس هشتم

حالات فعل مضارع (1)

* حالت اوّل: فعل حال و مستقبل

عَليٌّ لَيَكْتُبُ (على هم اكنون مشغول نوشتن است)

عَليٌّ سَيَكْتُبُ (على بزودى خواهد نوشت)

عليٌّ سَوْفَ يَكْتُبُ (على بعداً خواهد نوشت)

* حالت دوم: مضارع منفى (نفى)

يَنْصُرُ (يارى مى كند) ر لا يَنْصُرُ (يارى نمى كند)

يَضْحَكُ (مى خندد) مايَضْحَكُ (نمى خندد)

* نمونه صرف نفى از فعل جَلَسَ -ِ:

يَعْلَمُ (مى داند) أَيَعْلَمُ (آيا مى داند؟)

يَحْسُنُ (نيكو مى شود) هَلْ يَحْسُنُ (آيا نيكو مى شود؟)

* نمونه صرف مضارع استفهامى از فعل عَلِمَ ـَ :

درس نهم

حالات فعل مضارع (2)

* حالت چهارم: مضارع منصوب

* أَنْ (اينكه) مانند : أَنَ يَكْتُبَ (اينكه بنويسد)

* لَنْ (هرگز) مانند : لَنْ يَنْصُرُوا (هرگز يارى نمى كنند)

* كَيْ (براى اينكه) مانند : كَيْ يَخْرُجَا (براىِ اينكه خارج شوند)

* إِذَنْ (در اين هنگام) مانند : إِذَنْ أَدْخُلَ (در آن هنگام داخل مى شوم)

* نمونه صرف مضارع منصوب از فعل يَكْتُبُ

* حالت پنجم: مضارع مجزوم

لَمْ يَضْرِبْ (نَزَد) لَمْ يَكْتُبْ (نَنوشت)

* لَمَّا، معناى مضارع را به ماضى نقلى تبديل و آن را منفى مى كند; مانند:

لَمَّا يَدْخُلْ (هنوز داخل نشده است) لَمَّا يَكْتُبْ(هنوز ننوشته است)

* لامِ امر، بر سر مضارع مى آيد و آن را داراى معناى طلب انجام فعل مى كند; مانند:

لِيَنْصُرْ سَعيدٌ (سعيد بايد يارى كند)

* لاءِنهى، بر سر مضارع مى آيد و آن را داراى معناى طلب ترك فعل مى كند; به عبارت ديگر مضارع را به امر منفى تبديل مى سازد. در اصطلاح، به اين فعل نهى گفته مى شود; مانند:

لاَيَكْتُبْ (ننويسد) لاتَكْتُبُوا (ننويسيد)

* ادات شرط

إِنْ تَنْصُرْ أَنْصُرْ (اگر يارى كنى، يارى مى كنم)

مَنْ يَدْرُسْ يَنْجَحْ (هر كس درس بخواند، كامياب مى شود)

* نمونه صرف مضارع مجزوم از (كَتَبَ ـُ ):

لَمْ يَكْتُبْ (ننوشت) لَمْ يَكْتُبَا (ننوشتند) لَمْ يَكْتُبُوا (ننوشتند)

لَمْ تَكْتُبْ (ننوشت) لَمْ تَكْتُبَا (ننوشتند) لَمْ يَكْتُبْنَ (ننوشتند)

لَمْ تَكْتُبْ (ننوشتى) لَمْ تَكْتُبَا (ننوشتيد) لَمْ تَكْتُبُوا (ننوشتيد)

لَمْ تَكْتُبِى (ننوشتى) لَمْ تَكْتُبَا (ننوشتيد) لَمْ تَكْتُبْنَ (ننوشتيد)

لَمْ أَكْتُبْ (ننوشتم) لَمْ نَكْتُبْ (ننوشتيم)

نمونه صرف فعل نَصَرَ ـُ

پرسش و تمرين

1. فعل مضارع را با ذكر مثال تعريف كنيد.

2. ويژگى هاى فعل مضارع چيست؟

3. فعل مضارع، در چه صورت معناى آينده مى دهد؟

4. فعل مضارع منفى چگونه ساخته مى شود؟

5. افعال قرآنى ذيل را با ما و لا منفى كنيد.

لا يَنْفَعُ تَعْلَمُونَ تَعْقِلُونَ يَنْظُرُ

ما يَشْعُرُونَ يَخْدَعُونَ يَكْفُرُ يَعْلَمُ

6. استفهام در لغت به چه معناست و حروف استفهام كدامند؟

7. از فعلهاى ذيل مضارعِ استفهامى بسازيد.

يَكْتُبُ يَنْصُرُ يَعْلَمُ يَشْرَبُ يَقْدِرُ

8. فعلهاى مضارعِ مشخص شده در آيات و روايات ذيل، داراى كداميك از حالات (حال، استقبال، استفهام و يا نفى) هستند؟

1. القرآن الكريم: إِنِّى أَعْلَمُ مَا لاَتَعْلَمُونَ.

2. القرآن الكريم: قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لاَ يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرّاً وَلاَ نَفْعاً؟

3. القرآن الكريم: لاَ أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ.

4. القرآن الكريم: كَلاَّ سَوْفَ تَعْلَمُونَ.

5. القرآن الكريم: سَيَجْعَلُ اللهُ بَعْدَ عُسْر يُسْراً.

6. القرآن الكريم: وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لاَيَعْلَمُهَا إِلاَّ هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِى الْبَرِّ وَالْبَحْرِ.

7. الإمَامُ عَلِيٌ(عليه السلام): لاَ يَنْقُصُ سُلْطَانَكَ مَنْ عَصَاكَ.

1.بقره، 30. من آنچه را شما نمى دانيد، مى دانم.

2. مائده، 76. بگو آيا غير از خدا (ى يكتا) چيزى را مى پرستيد كه مالك سود و زيانى براى شما نيست.

3.كافرون، 2. من آنچه را شما مى پرستيد، نمى پرستم.

4.تكاثر، 3. نه چنان است (كه مى پنداريد) بزودى خواهيد دانست.

5. طلاق، 7. خداوند پس از (سختى و) دشوارى، آسانى (و فراخى) را پديد خواهد آورد.

6.انعام، 59. و كليدهاى غيب نزد اوست. جز او، كسى آنها را نمى داند، و از آنچه در خشكى و درياست، آگاهى دارد.

7.نهج البلاغه، خطبه 109. آنكه فرمان تو نمى برد، از قدرتت نمى كاهد.

پرسش و تمرين

1. در چه صورت فعل مضارع، منصوب مى شود؟

2. حروف ناصب چه تغييرات لفظى در فعل مضارع ايجاد مى كنند؟

3. افعال قرآنى ذيل را به وسيله حروف ناصب قبل از آنها منصوب كنيد.

(أَن) أَعْبُدُ > (أَنْ) نَعْبُدُ > (أَنْ) تَحْكُمُونَ >

(لَنْ) تَكْفُرُونَ > (لَنْ) يَدْخُلُ > (لَنْ) نَصْبِرُ >

4. علايم رفع، نصب و جزم فعل مضارع چيست؟

5. حروف جزم را با ذكر ترجمه آنها نام ببريد.

6. افعال قرآنى ذيل را به وسيله حرف جازم مقابل آنها مجزوم كنيد.

(لَمْ) يَنْفَعُ      >           (لَمْ) تَفْعَلُونَ   > (لـِ) يَنْظُرُ    >

(لَمَّا) يَعْلَمُ > (لاَ) تَحْلِقُونَ   > (لا) تَقْرَبَانِ     >

7. دوازده صيغه مضارع مرفوع، منصوب و مجزوم فعل عَلِمَ ــَ را در جدول ذيل با تعيين علامت رفع، نصب و جزم صرف كنيد.

ـ67ـ

8. مرفوع، منصوب و مجزوم بودن فعلهاى مشخص شده را تعيين كرده، علامت رفع، نصب و جزم هركدام را بنويسيد.

1. القرآن الكريم: أَتَنْهَـنَا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ ءَابَاؤُنَا.

2. القرآن الكريم: إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَايَانَا أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ.

3. القرآن الكريم: أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ.

4. القرآن الكريم: أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِى آدَمَ أَنْ لاَ تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدوٌّ مُبِينٌ.

5. القرآن الكريم: وَاللَّهُ يَعْلَمُ وأَنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ.

6. القرآن الكريم: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْن إِلى أَجَل مُسَمىًّ فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلاَ يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِى عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللهَ رَبَّهُ وَلاَيَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئاً.

7. الإمام عليٌ(عليه السلام): تَبَارَكَ اللهُ الَّذِى لاَ يَبْلُغُهُ بُعْدُ الْهِمَمِ.

8. الإمام عليٌ(عليه السلام): فَلَيْسَتْ تَصْلُحُ الرَّعِيَّةُ إِلاَّ بِصَلاَحِ الْوُلاَةِ، ولاَ تَصْلُحُ الْوُلاَةُ إِلاَّ بِاسْتِقَامَةِ الرَّعِيَّةِ.

9. الإمام عليٌ(عليه السلام): أَنْتُمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ عَلَى شَرِّ دِين وَفِي شَرِّ دار، مُنِيخُونَ بَيْنَ حِجَارَة خُشْن وَحَيَّات صُمٍّ تَشْرَبُونَ الْكَدِرَ وَتَأْكُلُونَ الْجَشِبَ وتَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وتَقْطَعُونَ أَرْحَامَكُمْ.

1. هود، 62. آيا ما را باز مى دارى از اينكه آنچه را پدرانمان مى پرستيدند بپرستيم؟.

2. شعراء، 51. ما اميداريم پروردگارمان گناهانمان را بيامرزد; چرا كه نخستين مؤمنانيم.

3. توبه، 104. آيا ندانستند همانا خداست كه توبه را از بندگان خود مى پذيرد؟.

4. يس، 60. اى فرزندان آدم! آيا به شما سفارش نكردم كه شيطان را نپرستيد كه او دشمنى آشكار براى شماست؟.

5. بقره، 232. و خدا(صلاح كار را) مى داند و شما نمى دانيد.

6. بقره، 282. اى كسانى كه ايمان آورده ايد! هرگاه به يكديگر تا سرآمد آن، دَينىِ پيدا كرديد (به سبب خريد و فروش، وام و جز اينها) آن را بنويسيد و نويسنده اى ميان شما آن را به درستى و داد بنويسيد، و نويسنده به پاس اينكه خدا به او آموخته است، نبايد از نوشتن سرباز زند; پس بايد بنويسد و كسى كه حق به گردن اوست (وامدار و بدهكار)، بايد وام نامه را املا كند و از خداى، پروردگار خويش، پروا داشته باشد و چيزى از آن نكاهد.

7. نهج البلاغه، خطبه 94. مقدس است خدايى كه انديشه هاى ژرف نگر، به كُنهِ شناخت او نرسد.

8. همان، خطبه 216. پس حال رعيت نيكو نگردد; جز اينكه واليان نيكو رفتار باشند، و واليان نيكو رفتار نگردند; مگر رعيت درستكار باشد.

9. همان، خطبه 26. شما اى مردم عرب! بدترين آيين را برگزيده بوديد، و در بدترين سراى خزيده، منزلگاهتان سنگستان هاى ناهموار، همنشينتان گرَزه مارهاى زهردار. آبتان تيره و ناگوار، خوراكتان گلو آزار، خون يكديگر را مى ريختيد و از خويشاوندان مى بريديد

باب اِفْعَال      >   كَرُمَ، جَلَسَ، حَسُنَ

باب تَفْعِيل     >   نَزَلَ، عَلِمَ، صَدَقَ

باب مُفَاعَلَه   >   كَتَبَ، عَمِلَ،جَلَسَ

باب تَفَاعُل    >    فَهِمَ، دَخَلَ،كَمُلَ

باب تَفَعُّل       >   ذَكَرَ، قَرُبَ، نَزَلَ

باب اِفْتِعَال     >   سَمِعَ، جَمَعَ، كَشَفَ

باب اِنْفِعَال     >   كَسَرَ، قَطَعَ، قَرَضَ

باب اِسْتِفْعَال  >   عَلِمَ، فَهِمَ، كَبُرَ

درس يازدهم

باب هاى ثلاثى مزيد (1)

باب اِفعال

* نكته

   أَكْرَمَ (ماضى) أَكْرِمْ (امر حاضر) إِكْرَام (مصدر)

صرف ماضى و مضارع باب اِفْعَال

   أَحْسَنَ    أَحْسَنَا   أَحْسَنُواأَحْسَنَتْ   أَحْسَنَتَا   أَحْسَنَّ

   أَحْسَنْتَ    أَحْسَنْتُمَا   احسنتما ْأَحْسَنْتِ   أَحْسَنْتُمَا   أَحْسَنْتُنَّ

         أَحْسَنْتُأَحْسَنَّا

   يُكْرِمُ   يُكْرِمَانِ   يُكْرِمُونَتُكْرِمُ   تُكْرِمَانِ   يُكْرِمْنَ

   تُكْرِمُ   تُكْرِمَانِ   تُكْرِمُونَتُكْرِمِينَ   تُكْرِمَانِ   تُكْرِمْنَ

         أُكْرِمُنُكْرِمُ

* تذكّر

معناى مشهور باب اِفعال

* تعديه (متعدى كردن)، بعضى از فعلهاى ثلاثى مجردِ لازم، اگر به باب اِفعال برده شوند، متعدى مى گردند; مانند:

   خَرَجَ (بيرون رفت)     >     أَخْرَجَ (بيرون كرد)

   ضَحِكَ (خنديد)        >      أَضْحَكَ (خنداند)

   ذَهَبَ (رفت)           >      أَذْهَبَ (برد)

فعل لازم، فعلى است كه فقط به فاعل نياز دارد; مانند:

         ذَهَبَ سَعِيدٌ (سعيد رفت)

         أَذْهَبَ سَعِيدٌ عَلِياً (سعيد على را برد)

پرسش و تمرين

1. اوزان ماضى، مضارع و مصدر باب افعال را با مثال بنويسيد.

2. فعلهاى ذيل را به باب افعال برده، ماضى، مضارع و مصدر آنها را بنويسيد.

جَلَسَ، كَرُمَ، صَلُحَ، شَرِكَ، جَمَعَ

3. همزه قطع و همزه وصل را با ذكر دو مثال تعريف كنيد.

4. همزه باب اِفعال قطع است يا وصل؟

5. فعل لازم و فعل متعدى را تعريف كرده، براى هر يك مثال بزنيد.

6. معناى مشهور باب اِفعال چيست؟

7. مضارع منصوبِ فعل كَرُمَ را از باب اِفعال صرف كنيد.

درس سيزدهم

بابهاى ثلاثى مزيد(3)

باب تَفَاعُل

معناى باب تَفَاعُل:

* مشاركت، مانند:

تَعَاوَنَ سَعِيدٌ وَعَلِيٌّ (سعيد و على به يكديگر كمك كردند)

تَضَارَبَ زَيدٌ وَخَالِدٌ (زيد و خالد يكديگر را زدند)

* نكته:

تَتَجَاوَزُ (4 و7) > تَجَاوَزُ

تَتَعَاوَنُونَ (9)   > تَعَاوَنُونَ

* نمونه صرف مضارع منصوب فعل تَجَاوَزَ:

لَنْ يَتَجَاوَزَ لَنْ يَتَجَاوَزَا لَنْ يَتَجَاوَزُوا   لَنْ تَجَاوَزَ لَنْ تَجاوَزَا لَنْ يَتَجَاوَزْنَ

لَنْ تَجَاوَزَ لَنْ تَجَاوَزَا   لَنْ تَجَاوَزُوا      لَنْ تَجَاوَزِيِ لَنْ تَجَاوَزَا لَنْ تَجَاوَزْنَ

                                     لَنْ أَتَجَاوَزَ        لَنْ نَتَجَاوَزَ

باب تَفَعُّل

معناى باب تَفَعُّل

* مطاوعه (اثر پذيرىِ) باب تَفْعِيل، مانند:

عَلَّمْتُ سَعِيداً فَتَعَلَّمَ (به سعيد آموختم، و او ياد گرفت)

أَدَّبَ سَعِيدٌ خَالِداً فَتَأَدَّبَ (سعيد خالد را ادب كرد، و او ادب شد)

* نكته: هنگام صرفِ مضارع باب تَفَعُّلْ ، در بعضى صيغه ها دو (ت) در كنار يكديگر قرار مى گيرند كه براى سبك شدن كلام، مى توان يكى از آن دو را حذف كرد; مانند:

تَتَنَزَّلُ (4 و 7) > تَنَزَّلُ

تَتَعَلَّمُونَ (9) >  تَعَلَّمُونَ

* نمونه صرف چهارده صيغه مضارع مجزوم، از فعل تَعَلَّمَ:

يَتَعَلَّمُ يَتَعَلَّمَانِ يَتَعَلَّمُونَتَعَلَّمُ تَعَلَّمَانِ يَتَعَلَّمْنَ

تَعَلَّمُ تَعَلَّمَانِ تَعَلَّمُونَتَعَلَّمِينَ تَعَلَّمَانِ تَعَلَّمْنَ

                      أَتَعَلَّمُ     نَتَعَلَّمُ

باب افتعال

معناى باب افتعال:

* مطاوعه (اثرپذيرى)، مانند:

جَمَعْتُ النَّاسَ فَاجْتَمَعُوا (مردم را جمع كردم، و آنان جمع شدند)

نَظَّمْتُهُ فَانْتَظَمَ (آن را منظم كرد، و منظم شد)

قاعده ابدال باب افتعال

وَحَدَ > اِوْتَحَدَ > اِتْتَحَدَ >  اِتَّحَدَ (يَتَّحِدُ اِتِّحَاد)

وَفَقَ > اِوْتَفَقَ > اِتْتَفَقَ > اِتَّفَقَ (يَتَّفِقُ اِتِّفَاق)

* نمونه صرف مضارع مجزوم به لاء نهى از فعل اِكْتَسَبَ:

لايَكْتَسِبْ لاَ يَكْتَسِبَا لاَ يَكْتَسِبُوا   لاَ تَكْتَسِبْ لاَ تَكْتَسِبَا لاَ يَكْتَسِبْنَ

لاَ تَكْتَسِبْ لاَ تَكْتَسِبَا لاَ تَكْتَسِبُوا  لاَ تَكْتَسِبِي لاَ تَكْتَسِبَا لاَ تَكْتَسِبْنَ

                                            لاَ أَكْتَسِبْ   لاَ نَكْتَسِبْ

باب انفعال

معناى باب انفعال

* مطاوعه، مانند:

كَسَرْتُ الْقَلَمَ فَانْكَسَرَ (قلم را شكستم، و قلم شكست)

قَطَعَ سَعِيدٌ الْحَبْلَ فَانْقَطَعَ (سعيد طناب را بريد، و طناب بريده شد)

* نمونه صرف مضارع منفى از فعل اِنْصَرَفَ:

لاَ يَنْصَرِفُ لاَ يَنْصَرِفَانِ لاَ يَنْصَرِفُونَلاَ تَنْصَرِفُ لاَ تَنْصَرِفَانِ لاَ يَنْصَرِفْنَ

لاَ تَنْصَرِفُ لاَ تَنْصَرِفَانِ لاَ تَنْصَرِفُونَلاَ تَنْصَرِفيِنَ لاَ تَنْصَرِفَانِ لاَ تَنْصَرِفْنَ

                                             لاَ أَنْصَرِفُ    لاَ نَنْصَرِفُ

پرسش و تمرين

1. فعلهاى ذيل را به باب تفاعل ببريد و ماضى، مضارع و مصدر آنها را بنويسيد.

نَسَبَ، مَرِضَ، لَزِمَ، هَجَمَ، عَوَنَ

2. فعل فَهِمَ را به باب تفاعل برده، صيغه هفتمِ ماضى، مضارع مرفوع، امر حاضر، مضارع منصوب و مجزوم آن را بنويسيد.

3. معنى مشهور باب تفاعل چيست؟

4. جمله عَلَّمْتُ سَعيِداً فَتَعَلَّمَ را ترجمه كنيد.

5. معنى مشهور باب تَفَعُّل چيست؟

6. قاعده ابدال در باب افتعال بنويسيد.

7. معناى مشهور باب افتعال چيست؟

8. فعلهاى ذيل را به باب افتعال ببريد و صيغه اوّل ماضى، مضارع مرفوع، امر معلوم، مضارع مجزوم و استفهام آنها را بنويسيد.

عَدَلَ، قَدِرَ، نَقَلَ، قَرَنَ

9. فعلهاى ذيل را مانند نمونه ترجمه كنيد.

اِنْقَلَبَ (دگرگون شد)، أَنْقَلِبُ يَنْقَلِبُ لَمْ نَنْقَلِبْ

10. باب، صيغه و ريشه فعلهاى مشخص شده در آيات و روايات ذيل را تعيين كنيد.

1. القرآن الكريم: وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ

2. القرآن الكريم: اَلْحَمْدُللهِ الَّذِى أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ.

3. القرآن الكريم: وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدحَتَّى يَقُولاَ إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاَ تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ.

4. القرآن الكريم: فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا.

5. القرآن الكريم: فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ.

6. القرآن الكريم: إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ، وَإِذَا الْكَوَاكِبُ انْتَثَرَتْ.

7. الإمام عليٌّ(عليه السلام): اَلصَّبْرُ أَنْ يَتَحَمَّلَ الرَّجُلُ مَا يَنُوبُهُ وَيَكْظِمَ مَا يُغْضِبُهُ.

درس چهاردهم

باب هاى ثلاثى مزيد (4)

باب اِفْعِلاَل

* نكته:

معناى باب اِفْعِلال

اِحْمَرَّ الْحَدِيدُ (آهن سرخ شد).

اِعْوَجَّ (كج شد)

اِعْوَرَّ (يك چشم شد

پرسش و تمرين

1. فعلهاى ذيل را به باب تفعيل برده; ماضى، مضارع و مصدر آنها را بنويسيد.

صَدَقَ، رَغِبَ، كَرُمَ، دَرَسَ

2. مضارع فعل نَزَلَ را از باب تفعيل صرف كنيد.

3. معناى مشهور باب تفعيل چيست؟

4. صيغه سوم امر به لام، مضارع منصوب و استفهام فعل سَبَحَ را از باب تفعيل بنويسيد.

5. فعلهاى ذيل را به باب مفاعله ببريد و ماضى، مضارع و مصدر آنها را بنويسيد.

جَهَدَ، جَلَسَ، عَمِلَ، كَتَبَ، بَحَثَ

6. معنى مشهور باب مفاعله را بنويسيد.

7. ترجمه فعلهاى ذيل را بنويسيد.

هل يُبَاحِثُ(آيا مباحثه مى كند) عَلَّمُوا (ياد دادند)

لاَ تُبَاحِثُونَ لمَّا تُعَلِّمِي

بَاحِثِي لاَ يُعَلِّمُونَ

لَمَّا يُبَاحِثْنَ هل تُعَلِّمَانِ

8. بابهاى اِفعال، تفعيل و مفاعله در چه چيزهايى بايكديگر مشتركند؟

9. باب، صيغه و ريشه فعلهاى مشخص شده در آيات و روايات را تعيين كنيد.

1. القرآن الكريم: مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ.

2. القرآن الكريم: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ.

3. القرآن الكريم: اَلْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ.

4. القرآن الكريم: قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّى أَعْلَمُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ.

5. رَسولُ اللَّهَ(صلى الله عليه وآله وسلم): سَائِلُوا الْعُلَمَاءَ وخَاطِبُوا الْحُكَمَاءَ وَجَالِسُوا الْفُقَرَاءَ.

6. الإمام عليٌّ(عليه السلام): مَنْ بَالَغَ فِي الْخُصُومَةِ أَثِمَ، وَمَنْ قَصَّرَ فِيها ظُلِمَ.

7. الإمام عليٌّ(عليه السلام): اَلصَّبْرُ يُنَاضِلُ الْحِدْثَانَ.

8. الإمام عليّ(عليه السلام): مَنْ حَذَّرَكَ كَمَنْ بَشَّرَكَ.

درس سيزدهم

بابهاى ثلاثى مزيد(3)

باب تَفَاعُل

معناى باب تَفَاعُل:

* مشاركت، مانند:

تَعَاوَنَ سَعِيدٌ وَعَلِيٌّ (سعيد و على به يكديگر كمك كردند)

تَضَارَبَ زَيدٌ وَخَالِدٌ (زيد و خالد يكديگر را زدند)

* نكته:

تَتَجَاوَزُ (4 و7) > تَجَاوَزُ

تَتَعَاوَنُونَ (9)   > تَعَاوَنُونَ

* نمونه صرف مضارع منصوب فعل تَجَاوَزَ:

لَنْ يَتَجَاوَزَ لَنْ يَتَجَاوَزَا لَنْ يَتَجَاوَزُوا   لَنْ تَجَاوَزَ لَنْ تَجاوَزَا لَنْ يَتَجَاوَزْنَ

لَنْ تَجَاوَزَ لَنْ تَجَاوَزَا   لَنْ تَجَاوَزُوا      لَنْ تَجَاوَزِيِ لَنْ تَجَاوَزَا لَنْ تَجَاوَزْنَ

                                     لَنْ أَتَجَاوَزَ        لَنْ نَتَجَاوَزَ

باب تَفَعُّل

معناى باب تَفَعُّل

* مطاوعه (اثر پذيرىِ) باب تَفْعِيل، مانند:

عَلَّمْتُ سَعِيداً فَتَعَلَّمَ (به سعيد آموختم، و او ياد گرفت)

أَدَّبَ سَعِيدٌ خَالِداً فَتَأَدَّبَ (سعيد خالد را ادب كرد، و او ادب شد)

* نكته: هنگام صرفِ مضارع باب تَفَعُّلْ ، در بعضى صيغه ها دو (ت) در كنار يكديگر قرار مى گيرند كه براى سبك شدن كلام، مى توان يكى از آن دو را حذف كرد; مانند:

تَتَنَزَّلُ (4 و 7) > تَنَزَّلُ

تَتَعَلَّمُونَ (9) >  تَعَلَّمُونَ

* نمونه صرف چهارده صيغه مضارع مجزوم، از فعل تَعَلَّمَ:

يَتَعَلَّمُ يَتَعَلَّمَانِ يَتَعَلَّمُونَتَعَلَّمُ تَعَلَّمَانِ يَتَعَلَّمْنَ

تَعَلَّمُ تَعَلَّمَانِ تَعَلَّمُونَتَعَلَّمِينَ تَعَلَّمَانِ تَعَلَّمْنَ

                      أَتَعَلَّمُ     نَتَعَلَّمُ

باب افتعال

معناى باب افتعال:

* مطاوعه (اثرپذيرى)، مانند:

جَمَعْتُ النَّاسَ فَاجْتَمَعُوا (مردم را جمع كردم، و آنان جمع شدند)

نَظَّمْتُهُ فَانْتَظَمَ (آن را منظم كرد، و منظم شد)

قاعده ابدال باب افتعال

وَحَدَ > اِوْتَحَدَ > اِتْتَحَدَ >  اِتَّحَدَ (يَتَّحِدُ اِتِّحَاد)

وَفَقَ > اِوْتَفَقَ > اِتْتَفَقَ > اِتَّفَقَ (يَتَّفِقُ اِتِّفَاق)

* نمونه صرف مضارع مجزوم به لاء نهى از فعل اِكْتَسَبَ:

لايَكْتَسِبْ لاَ يَكْتَسِبَا لاَ يَكْتَسِبُوا   لاَ تَكْتَسِبْ لاَ تَكْتَسِبَا لاَ يَكْتَسِبْنَ

لاَ تَكْتَسِبْ لاَ تَكْتَسِبَا لاَ تَكْتَسِبُوا  لاَ تَكْتَسِبِي لاَ تَكْتَسِبَا لاَ تَكْتَسِبْنَ

                                            لاَ أَكْتَسِبْ   لاَ نَكْتَسِبْ

باب انفعال

معناى باب انفعال

* مطاوعه، مانند:

كَسَرْتُ الْقَلَمَ فَانْكَسَرَ (قلم را شكستم، و قلم شكست)

قَطَعَ سَعِيدٌ الْحَبْلَ فَانْقَطَعَ (سعيد طناب را بريد، و طناب بريده شد)

* نمونه صرف مضارع منفى از فعل اِنْصَرَفَ:

لاَ يَنْصَرِفُ لاَ يَنْصَرِفَانِ لاَ يَنْصَرِفُونَلاَ تَنْصَرِفُ لاَ تَنْصَرِفَانِ لاَ يَنْصَرِفْنَ

لاَ تَنْصَرِفُ لاَ تَنْصَرِفَانِ لاَ تَنْصَرِفُونَلاَ تَنْصَرِفيِنَ لاَ تَنْصَرِفَانِ لاَ تَنْصَرِفْنَ

                                             لاَ أَنْصَرِفُ    لاَ نَنْصَرِفُ

پرسش و تمرين

1. فعلهاى ذيل را به باب تفاعل ببريد و ماضى، مضارع و مصدر آنها را بنويسيد.

نَسَبَ، مَرِضَ، لَزِمَ، هَجَمَ، عَوَنَ

2. فعل فَهِمَ را به باب تفاعل برده، صيغه هفتمِ ماضى، مضارع مرفوع، امر حاضر، مضارع منصوب و مجزوم آن را بنويسيد.

3. معنى مشهور باب تفاعل چيست؟

4. جمله عَلَّمْتُ سَعيِداً فَتَعَلَّمَ را ترجمه كنيد.

5. معنى مشهور باب تَفَعُّل چيست؟

6. قاعده ابدال در باب افتعال بنويسيد.

7. معناى مشهور باب افتعال چيست؟

عَدَلَ، قَدِرَ، نَقَلَ، قَرَنَ

9. فعلهاى ذيل را مانند نمونه ترجمه كنيد.

اِنْقَلَبَ (دگرگون شد)، أَنْقَلِبُ يَنْقَلِبُ لَمْ نَنْقَلِبْ

10. باب، صيغه و ريشه فعلهاى مشخص شده در آيات و روايات ذيل را تعيين كنيد.

1. القرآن الكريم: وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ

2. القرآن الكريم: اَلْحَمْدُللهِ الَّذِى أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ.

3. القرآن الكريم: وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدحَتَّى يَقُولاَ إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاَ تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ.

4. القرآن الكريم: فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا.

5. القرآن الكريم: فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ.

6. القرآن الكريم: إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ، وَإِذَا الْكَوَاكِبُ انْتَثَرَتْ.

7. الإمام عليٌّ(عليه السلام): اَلصَّبْرُ أَنْ يَتَحَمَّلَ الرَّجُلُ مَا يَنُوبُهُ وَيَكْظِمَ مَا يُغْضِبُهُ.

درس چهاردهم

باب هاى ثلاثى مزيد (4)

باب اِفْعِلاَل

* نكته:

معناى باب اِفْعِلال

اِحْمَرَّ الْحَدِيدُ (آهن سرخ شد).

اِعْوَجَّ (كج شد)

اِعْوَرَّ (يك چشم شد)

باب استفعال

* صرف چهارده صيغه مضارع منفى (اِسْتَخْرَجَ)

لاَ يَسْتَخْرِجُ لاَ يَسْتَخْرِجَانِ لاَ يَسْتَخْرِجُونَ   لاَ تَسْتَخْرِجُ لاَ تَسْتَخْرِجَانِ لاَ يَسْتَخْرِجْنَ

لاَ تَسْتَخْرِجُ لاَ تَسْتَخْرِجَانِ لاَ تَسْتَخْرِجُونَ  لاَ تَسْتَخْرِجِينَ لاَ تَسْتَخْرِجَانِ لاَ تَسْتَخْرِجْنَ

                                 لاَ أَسْتَخْرِجُ     لاَ نَسْتَخْرِجُ

معناى مشهور باب استفعال

* طلب، مانند:

اِسْتَعْلَمَ سَعِيدٌ (سَعيد طلب آگاهى كرد)

اِسْتَغْفَرْتُ اللَّهَ (از خداوند طلب آمرزش كردم)

باب افعيلال

معناى باب افعيلال

اِحْمَارَّ الْحَدِيدُ (آهن بسيار سرخ شد)

* سه نكته:

أَفْعَلَ فَعَّلَ فَاعَلَ

تَفَاعَلَ تَفَعَّلَ اِفْتَعَلَ اِنْفَعَلَ اِفْعَلَّ

اِسْتَفْعَلَ اِفعَالَّ

جدول ابواب ثلاثى مزيد و معانى مشهور آنها:

1. القرآن الكريم: وَالَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ * وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ.

2. القرآن الكريم: تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ.

3. القرآن الكريم: اَلَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللهِ أَلاَ بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنّ الْقُلُوبُ.

4. القرآن الكريم: وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لاَ يُؤمِنُونَ بِالاْ خِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ.

5. الإمام عليٌّ(عليه السلام): لاَ تَسْتَعْمِلُوا الرَّأَيَ فِيمَا لاَ يُدْرِكُ قَعْرَهُ الْبَصَرُ وَلاَ تَتَغَلْغَلُ إِلَيْهِ الْفِكَرُ.

6. الإمام عليٌّ(عليه السلام): إِنَّ الْحِكْمَةَ تَكُونُ فِي صَدْرِ الْمُنافِقِ فَتَلَجْلَجُ فِي صَدْرِهِ حَتَّى تَخْرُجَ.

درس شانزدهم

معلوم و مجهول

فعل معلوم، فعلى است كه فاعل آن در كلام ذكر شده باشد; مانند:

فعل مجهول، فعلى است كه فاعل آن در كلام ذكر نشود، و فعل، به مفعول نسبت داده شود كه به اين مفعول، نايب فاعل مى گويند; زيرا به جاى فاعل قرار گرفته است; مانند:

* روش مجهول كردن فعل ماضى

ضَرَبَ (زد) > ضُرِبَ (زده شد)

زَلْزَلَ (لرزاند) > زُلْزِلَ (لرزانده شد)

اِسْتَفْهَمَ (پرسيد)     > اُسْتُفْهِمَ (پرسيده شد)

* نكته:

الف در ماضى مجهولِ باب مفاعله و تَفاعُل ، تبديل به واو مى شود; زيرا ماقبل آن ضمه است; مانند:

ضَارَبَ     >مجهول ضُارِبَ > ضُورِبَ
عَاقَبَ >مجهول عُاقِبَ >  عُوقِبَ

تَضَارَبَ >مجهول تُضُارِبَ > تُضُورِبَ
تَنَازَعَ >مجهول تُنُازِعَ >  تُنُوزِعَ

* صرف ماضى مجهول

* روش مجهول كردن فعل مضارع

يَضْرِبُ (مى زند)     >    يُضْرَبُ (زده مى شود)

يُزَلْزِلُ (مى لرزاند)    > يُزَلْزَلُ (لرزانده مى شود)

يَسْتَفْهِمُ (مى پرسد)     > يُسْتَفْهَمُ (پرسيده مى شود)

* صرف چهارده صيغه مضارع مجهول

امر مجهول

يُضْرَبُ (زده مى شود) > لِيُضْرَبْ (بايد زده شود)

يُزَلْزَلُ (لرزانده مى شود) > لِيُزَلْزَلْ (بايد لرزانده شود)

يُسْتَفْهَمُ (پرسيده مى شود) >  لِيُسْتَفْهَمْ (بايد پرسيده شود)

* صرف امر مجهول

درس هيجدهم

مضاعف

فعل مضاعف كه دو حرف از حروف اصلى آن هم جنس هستند، در معرض ادغام است.

ادغام: در لغت به معناى داخل كردن و در اصطلاح به معناى داخل كردن حرفى در حرف ديگر است; به طورى كه حرف اوّل از بين رفته و حرف دوم مشدّد مى شود; مانند:

أَوْوَل > أَوَّل مَدْدَ > مَدَّ

شرايط و اقسام ادغام

* نمونه صرف صيغه هاى مَدَّ چنين است:

         مَدَّ مَدَّا مَدُّوا     مَدَّتْ مَدَّتَا     مَدَدْنَ

مَدَدْتَ مَدَدْتُمَا مَدَدْتُمْ   مَدَدْتِ مَدَدْتُمَا مَدَدْتُنَّ

                        مَدَدْتُ    مَدَدْنَا

ادغام در فعل مضارع

* صرف صيغه هاى مضارع مَدَّ چنين است:

يَمُدُّ يَمُدَّانِ يَمُدُّونَتَمُدُّ تَمُدَّانِ يَمْدُدْنَ

تَمُدُّ تَمُدَّانِ تَمُدُّونَتَمُدِّينَ تَمُدَّانِ تَمْدُدْنَ

أَمُدُّنَمُدُّ

ادغام در فعل امر

* نمونه صرف صيغه هايى كه ادغام آنها جايز است(1،4،7،13،14)

جدول صرف مضاعف فعل (سَدَّ: بست)

پرسش و تمرين

1. به چه كلمه اى مضاعف مى گويند؟ مثال بزنيد.

2. ادغام يعنى چه؟ اقسام آن را نام ببريد.

3. شرايط ادغام را بنويسيد.

4. ادغام، در فعل ماضى چگونه است؟

5. فعل سَدَدَ را ادغام كرده، چهارده صيغه ماضى آن را صرف كنيد.

6. ادغام، در چه صيغه هايى از فعل مضارع مرفوع، لازم (واجب) و در چه صيغه هايى ممتنع است؟

7. در چه صيغه هايى از فعل مضارع مجزوم ادغام جايز است؟ توضيح دهيد.

8. چهارده صيغه مضارع منفى فعل حَضَّ يَحُضُّ را صرف كنيد.

9. چهارده صيغه ماضى فعل فَرَّ را صرف كنيد.

10. امر حاضر فعل مَدَّ يَمُدُّ و فَرَّ يَفِرُّ را در حالت با ادغام و بى ادغام صرف كنيد.

11. فعلهاى ذيل را ادغام، و نوع ادغام آنها (واجب يا جايز) را تعيين كنيد.

مَدَدَ يَمْدُدُ لِيَسْدُدْ

مَدَدَتْ يَمْدُدَانِ لِيَسْدُدُوا

مُدِدَ يَفْرِرُونَ لِنَسْدُدْ

مُدِدُوا أَفْرِرُ اُسْدُدْ

12. فعلهاى مشخص شده در آيات و روايات ذيل را از جهت مضاعف يا غيرمضاعف بودن آنها معين كنيد و در صورت مضاعف بودن، نوع ادغام آنها را بنويسيد.

1. القرآن الكريم: أَنَّا صَبَبْنَا الْمَآءَ صَبّاً * ثُمَّ شَقَقْنَا الاَْرْضَ شَقّاً.

2. القرآن الكريم: إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ * وَأَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَحُقَّتْ * وَإذَا الاَْرْضُ مُدَّتْ* وَأَلْقَتْ مَا فِيهَا وَتَخَلَّتْ.

3. القرآن الكريم: فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَـنُ مَدّاً.

4. القرآن الكريم: إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِى تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاَقِيكُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَىعَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ.

5. الإمام عليٌّ (عليه السلام): إِذَا تَمَّ الْعَقْلُ نَقَصَ الْكَلاَمُ.

6. الإمام الصادق(عليه السلام): مَنْ عَرَفَ دَلَّتْهُ الْمَعْرِفَةُ عَلَى الْعَمَلِ وَمَنْ لَمْ يَعْمَلْ فَلامَعْرِفَةَ لَهُ.

درس نوزدهم

معتلات (1)

مثال

تغيير قَوَلَ به قَالَ كه به آن اعلال قلبى گويند.

تغيير يَقْوُلُ به يَقُوُلُ كه به آن اعلال سكونى گويند.

تغيير لِيَدْعُوْ به لِيَدْعُ كه به آن اعلال حذفى گويند.

قواعد مثال (معتل الفاء)

قاعده (1): مضارعِ مثال واوى، اگر بر وزن يَفْعِلُ باشد، واو آن حذف مى شود; مانند:

وَجَدَ = يَوْجِدُ = يَجِدُ، لِيَجِدْ، جِدْ

وَلَدَ = يَوْلِدُ = يَلِدُ، لِيَلِدْ، لِدْ

وَسَعَ (گست=د) = يَوْسَعُ = يَسَعُ، لِيَسَعْ، سَعْ

وَضَعَ (ق=ا= داد) = يَوْضَعُ = يَضَعُ، لِيَضَعْ، ضَعْ

وَدَعَ(=ها ك=د) = يَوْدَعُ = يَدَعُ، لِيَدَعْ، دَعْ

وَهَبَ (بخشيد) = يَوْهَبُ = يَهَبُ، لِيَهَبْ، هَبْ

وَذَ=َ (واگذاشت) = يَوْذَ=ُ = يَذَ=ُ، لِيَذَ=ْ، ذَ=ْ

* نكته:

وَجَدَ = =يُوجَدُ = لِيُوجَدْ وَصَلَ = يُوصَلُ = لِيُوصَلْ

قاعده=2:=واو=ساكن=ماقبل=مكسو=،=قلب=به= ياء ،

إِوْجَاد = إِيجاد إِوْ=َاد = إِي=َاد مِوْزَان = مِيزَان

يُيْقِنُ = يُوقِنُ يُيْسِ=ُ = يُوسِ=ُ اُيْمُنْ = اُومُنْ

پ=سش و تم=ين

1. علّه و اعلال د= لغت به چه معناست؟

2. معناى اصطلاحى اعلال چيست و اج=اى قواعد آن چه فايده اى دا=د؟

3. اعلال سكونى، قلبى و حذفى =ا با ذك= مثال، توضيح دهيد.

4. قاعده اوّل اعلال =ا با ذك= دو مثال بنويسيد.

5. آيا قاعده اوّل ب= فعلهايى كه مضا=ع آنها ب= وزن يَفْعَلُ است، اج=ا مى شود؟

6. صيغه اوّلِ مضا=ع و ام= حاض= فعلهاى معتل الفاء (مثال) ذيل =ا بنويسيد.

وَكَلَ ــِ يَسَ=َ ــِ وَصَلَ ــِ وَزَنَ ــِ

وَدَعَ ــَ وَضَعَ ــَ وَهَبَ ــَ وَذَ=َ ــَ

7. ام= حاض= وَلَدَ =ا ص=ف كنيد.

8. افعال مشخص شده د= آيات و =وايات ذيل، معتل الفاء (مثال) و مضاعف مى باشند، باب، =يشه و صيغه و قاعده اج=ا شده ب= آنها =ا (د= صو=ت جا=ى شدن قاعده) بنويسيد.

1. الق=آن الك=يم: يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْس مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْ= مُحْضَ=اً.

2. الق=آن الك=يم: وَلاَ تَجِدُ أَكْثَ=َهُمْ شَاكِ=ِينَ.

3. الق=آن الك=يم: لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُوْلَدْ.

4. الق=آن الك=يم: تُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ * وَتَذَ=ُونَ الاْخِ=َةَ.

5. الق=آن الك=يم: تِلْكَ الْجَنَّةُ نُو=ِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَان تَقِيّاً.

6. الإمام عليّ= (عليه السلام) : لَوْ لَمْ يَتَوَعَّدِ اللَّهَ عَلَى مَعْصِيَتِهِ لَكَانَ يَجِبُ أَنْ لاَ يُعْصَى شُكْ=اً لِنِعَمِهِ. ⁽⁵⁷⁾

7. =َسُول اللَّه (صلى الله عليه وآله وسلم) : صِلُوا أَ=حَامَكُمْ وَلَوْ بِالسَّلامِ.

درس بيستم

معتلات (2)

اجوف

قواعد اعلال اجوف

قاعده (3): واو و ياء مكسور يا مضموم كه ماقبل آنها فتحه نباشد، بعد از سلب حركت ماقبل، حركتشان به ماقبل داده مى شود; مانند:

قُوِلَ > قِوْلَ بُيِعَ > بِيعَ

نكته 1:

نكته 2:

قاعده (4): واو و ياء متحرك، اگر عين الفعل كلمه واقع شوند و ماقبلشان حرف صحيح و ساكن باشد، حركتشان به ماقبل داده مى شود; مانند:

يَقْوُلُ > يَقُولُ يَخْوَفُ > يَخَوْفُ

يَبْيِعُ > يَبِيعُ يُقْوَلُ > يُقَوْلُ

قاعده (5): واو و ياء متحرك ماقبل مفتوح، قلب به الف مى شود; مانند:

قَوَلَ > قَالَ بَيَعَ > بَاعَ خَوِفَ > خَافَ

* نكته:

يَخْوَفُ >قاعده (4) يَخَوْفُ >قاعده(5) يَخَافُ

يُبْيَعُ >قاعده(4) يُبَيْعُ >قاعده (5) يُبَاعُ

قاعده (6): حرف عله ساكن اگر كنار ساكن ديگرى قرارگيرد، حذف مى شود; مانند:

يَقُولُ >امر به لام لِيَقُوْلْ >قاعده (6) لِيَقُلْ

تَقُولُ >امر حاضر قُوْلْ >قاعده (6) قُلْ

يَبِيعُ >امر به لام لِيَبِيْعْ >قاعده(6) لِيَبِعْ

تَبيعُ >امر حاضر بِيْعْ >قاعده (6) بِعْ

* نكته

قَالَ ـُ > قَالَ، قَالاَ.... >صيغه(6) قَالْنَ > قُلْنَ

بَاعَ ـِ > بَاعَ، بَاعَا.... >صيغه (6) بَاعْنَ > بِعْنَ

خَافَ ـَ > خَافَ، خَافَا.... >صيغه (6) خَافْنَ > خِفْنَ

* توجه:

نمونه صرف اجوف واوى: قَالَ

نمونه صرف اجوف يايى: بَاعَ

پرسش و تمرين

1. قاعده (3) را با ذكر دو مثال بنويسيد.

2. در چه صورت حركت عين الفعل در اجوف، به ما قبل داده مى شود؟ يك مثال بزنيد.

3. در صورتى كه عين الفعلِ مضارعِ اجوف، مضموم باشد، در ماضى آن از صيغه شش به بعد چه تغييرى حاصل مى شود؟

4. ماضىِ فعل (قَالَ ــُ) و (كَانَ ــُ) را صرف كنيد.

5. اگر عين الفعل مضارعِ اجوف، مكسور و يا مفتوح باشد، در صيغه شش به بعدِ ماضى آن، چه تغييرى حاصل مى شود؟

6. شش صيغه امر حاضر فعلهاى ذيل را صرف كنيد.

قَالَ ــُ كانَ ــُ باعَ ــِ خافَ ــَ.

7. شماره قواعدى را كه بر افعال اجوف ذيل جارى شده است، بنويسيد:

قِيلَ قَالُوا قُلْتُ قِلْتِ يُقَلْنَ قُلْ

بِعْنَ بُعْنَ أَبِيعُ يُبَاعُ لِيَبِعْ

8. صيغه اوّل مضارع معلوم و مجهول و امر به لام معلوم و مجهول فعلهاى ذيل را بنويسيد.

صَادَ ــِ أَقَامَ

9. صيغه اوّل ماضى و مضارع فعل، عَوَدَ ـُ را از بابهايى كه در جدول خواسته شده بنويسيد.

10. كداميك از قواعد هفت گانه اعلال، در فعلهاى مشخص شده در آيات و روايات ذيل جارى شده است؟

1. القرآن الكريم: هُوَ يُجِيرُ وَلاَيُجَارُ عَلَيْه.

2. القرآن الكريم: يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ * قُمِ الَّيْلَ إِلاَّ قَلِيلا * نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلا * أَوْزِدْ عَلَيْهِ وَرَتِّلِ الْقُرْءَانَ تَرْتِيلا.

3. القرآن الكريم: وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلاَمٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ.

4. القرآن الكريم: إِن لَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلاَئِكَةُ أَلاَّ تَخَافُوا و لاَ تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِى كُنْتُمْ تُوعَدُونَ.

5. الإمام عليٌّ(عليه السلام): أَكْبَرُ الْعَيْبِ أَنْ تَعِيبَ مَافِيكَ مِثْلُهُ.

6. رَسولُ اللَّه(صلى الله عليه وآله وسلم): إِذَا جَاءَ الْمَوْتُ لِطَالِبِ الْعِلْمِ وَهُوَ عَلَى هَذِهِ الْحَالةِمَات وَهُو شَهيدٌ.

1. قَوَلَ > 5 قَالَ

2. قَلْنَ در اصل قَالْنَ بوده كه پس از اجراى قاعده (6) > قَلْنَ طبق نکته قاعده (6) > قُلْنَ
شده است.

3. قُوِلَ 3 > قِوْلَ 2 > قِيلَ.

4. قِيلْنَ 6 > قِلْنَ، البته قُلْنَ هم خوانده شده.

5. يَقْوُلُ 4 > يَقُولُ.

6. يَقْوُلْنَ 4 > يَقُوْلْنَ 6 > يَقُلْنَ.

7. يُقْوَلُ 4 > يُقَوْلُ 5 > يُقَالُ.

8. يُقْوَلْنَ 4 > يُقَوْلْنَ 5 > يُقَالْنَ 6 > يُقَلْنَ.

9. لِيَقُوْلْ 6 > لِيَقُلْ.

10. تَقُولُ امرحاضر > قُولْ 6 > قُلْ.

11. بَيَعَ 5 > باعَ.

12. بِعْنَ در اصل بَاْعْنَ بوده 6 > بَعْنَ طبق نكته قاعده (6) > بِعْنَ.

13 بُيِـعَ 3 > بِـيعَ.

14. بِيْعْنَر6 > بُعْنَ، به صورت بِعْنَ نيز خوانده شده.

15. يَبْيِـعُ 4 > يَبِيعُ.

16. يَبْيِعْنَ 4 > يَبِيْعْنَر6 > يَبِعْنَ.

17. يُبْيَعُ 4 > يُبَيْعُ 5 > يُبَاعُ.

18. يُبْيَعْنَ 4 > يُبَيْعْنَ 5 > يُبَاْعْنَ 6 > يُبَعْنَ.

19. لِيَبيْعْ 6 > لِيَبِـعْ.

20. تَبِيعُ > امر حاضر > بِيْعْ 6 > بِعْ.

درس بيست و يکم

معتلات (3)

ناقص

قواعد اعلال ناقص

قاعده (7) : در ناقص واوى، اگر ماقبلِ واو، مكسور باشد، واو به ياء تبديل مى شود; مانند:

رَضِوَ > ر رَضِيَ دُعِوَ > دُعِيَ

قاعده (8) : واو مضموم ماقبل مضموم و نيز ياء مضموم ماقبل مكسور،اگر در آخر مضارعِ ناقص قرار گيرند، ضمه آنها حذف مى شود; مانند:

يَدْعُوُ > يَدْعُو يَرْمِيُ > يَرْمِي

قاعده (9) : در ناقص واوى، اگر واو حرف چهارم يا بعد از آن بوده، ماقبل آن مفتوح باشد، به ياء تبديل مى شود; مانند:

يُدْعَوُ > يُدْعَيُ > قاعده (5) > يُدْعَى

قاعده (10) : در آخر صيغه هاى (1، 4، 7، 13 و 14) فعلِ ناقص، حرف علّه در حالت جزم حذف مى شود; مانند:

لَمْ أَدْعُ(13) لَمْ نَدْعُ (14)

لاَِرْمِ(13) لِنَرْمِ (14)

لَمْ أَرْضَ (13) لَمْ نَرْضَ (14)

* توجه: قواعد مذكور در فعلهاى مجهول و فعلهاى مزيد ناقص نيز بايد رعايت شوند; مانند:

رَضِيَ(باب افعال):أَرْضَيَ 5 > أَرْضَي مضارع > يُرْضِيُ 8 > يُرضِي > امرحاضر >

أَرْضِي 10 > أَرْضِ

زَكوَ(درباب تفعيل):زَكَّوَ9 > زَكَّيَ 5 > زَكَّى مضارع > يُزَكِّيُ 8 >

يُزَكِّي امر به لام > لِيُزَكِّي 10 > لِيُزَكِّ

لـفيـف

لفيف، كلمه اى است كه در حروف اصلى آن، دو حرف عله باشد و بر دو قسم است: مقرون، مفروق.

مقرون، آن است كه دو حرف علّه دركنار هم باشند; مانند: طَوَى (پيچاند).

مفروق، آن است كه دو حرف علّه از هم جدا باشند; مانند: وَقَى (نگه داشت).

* توجه

* نمونه صرف لفيف مقرون ازفعل (طَوَى: پيچاند)باذكرشماره قواعد:

مثال و ناقص امكان پذير است; زيرا لفيف مفروق، هم مثال است و هم ناقص.

* توضيح:

يَوْقِيُ > يَقِيُ، و طبق قاعده (8) ضمه آخرش نيز حذف شده است:

يَقِيُ > يَقِي.

تَقِي > قِي > قِ (نگهد<ار) تَفي > فِي > فِ (وفا كن)

* نمونه صرف ناقص يايى از فعل: رَمَى (پرتاب كرد)

* نمونه صرف ناقص واوي از فعل: دَعَوَ (خواند)

* نمونه صرف لفيف مفروق از فعل: وَقَي (نگه داشت)

جدول قواعد ده گانه اعلال

پرسش و تمرين

1. معتل به چه كلمه اى گفته مى شود و بر چند قسم است؟ مثال بزنيد.

2. اقسام لفيف را با ذكر مثال نام ببريد.

3. قاعده (8) را با يك مثال توضيح دهيد.

4. در چه صورت ضمه واو و ياءِ فعل ناقص حذف مى شود؟ دو مثال بزنيد.

5. در حالت جزم، چه تغييرى در فعل ناقص پديد مى آيد؟

6. قواعد دهگانه اعلال را بازبينى و مرور كنيد و به پرسشهاى ذيل پاسخ دهيد.

الف) چه قواعدى اعلال حذفى را بيان مى كند؟

ب) چه قواعدى اعلال سكونى را بيان مى كند؟

ج) در چه مواردى واو قلب به ياء مى شود؟ قاعده و شماره آن را بنويسيد.

د) در چه مواردى ياء قلب به واو مى شود؟ قاعده و شماره آن را بنويسيد.

هـ) در چه مواردى واو و ياء قلب به الف مى شود؟قاعده و شماره آن را بنويسيد.

و)در چه مواردى ضمه و كسره بر واو و ياء ثقيل است و به ماقبل منتقل مى شود؟

7. شش صيغه مخاطب ماضى را از فعل (رَمَىَ) صرف كنيد.

8. شش صيغه امر حاضر فعلهاى (رَمَىَ، دَعَوَ و وَقَىَ) را صرف كنيد.

9. صيغه (1 و 7) مضارع استفهامى، مضارع مجزوم به لاء نهى و امر معلوم فعلهاى ذيل رابنويسيد.

عَصَى ــِ عَطَا ــُ عَفَا ــُ عَلاَــُ

10. در فعلهاى مشخص شده در آيات و روايات ذيل، نوع معتل (مثال، اجوف، ناقص و يا لفيف) را تعيين كرده، بگوييد چه قاعده اى بر آنها (در صورت جارى شدن) اجراشده است؟

1. القرآن الكريم: قَالَ رَبُّنَا الَّذِى أَعْطَى كُلَّ شَىْء خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى.

2. القرآن الكريم: أَوَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَىْء شَهِيدٌ.

3. القرآن الكريم: وَلاَ تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَدَعْ أَذَاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا.

4. القرآن الكريم: سُنَّةَ اللَّهِ فِى الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلا.

5. القرآن الكريم: إِنَّ اللَّهَ وَمَلاَئِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِىِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّواعَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً.

6. القرآن الكريم: وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَوةِ وَالْعَشِىِّ يُرِيدُو وَجْهَهُ وَلاَ تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَوةِ الدُّنْيَا.

7. الإمام الصادق(عليه السلام): مَنْ سَعَى فِي حَاجَةِ أَخِيهِ الْمُسْلِمِ فَاجْتَهَدَ فِيهَا فَأَجْرَي اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ قَضَاءَها، كَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لَهُ حَجَّةً وَعُمْرَةً وَاعْتكَافَ شَهْرَيْنِ فِى الْمَسجِدِ الْحَرَامِ وَصِيَامَهُمَا وَإِنِ اجْتَهَدَ فِيهَا وَ لَمْ يُجْرِ اللَّهُ قَضَاءَهَا عَلَى يَدَيْهِ كَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لَهُ حَجَّةً وَعُمْرةً.

8. الإمام عليٌّ(عليه السلام): أَزْرَى بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَشْعَرَ الطَّمَعَ، وَرَضِيَ بِالذُّلِّ مَنْ كَشَفَ عَنْ ضُرِّهِ وَهَانَتْْ عَلَيهِ نَفْسُهُ مَنْ أَمَّرَ عَلَيْهَا لِسَانَهُ.

1. صَرْف، در لغت به چه معناست؟

الف) جهت دادن * ب) تغيير دادن *

ج) مسلط شدن * د) خوردن *

2. تُمْ نشانه چيست؟

الف) نشانه فاعل جمع مذكر غايب فعل مضارع *

ب) نشانه فاعل جمع مذكر غايب فعل ماضى *

ج) نشانه فاعل جمع مذكر مخاطب فعل ماضى *

د) نشانه فاعل جمع مؤنث مخاطب فعل ماضى *

3. (نَصَرْنَ) چه صيغه اى است؟

الف) مفرد مذكر غايب * ب) تثنيه مؤنث مخاطب *

ج) جمع مذكر مخاطب * د) جمع مؤنث غايب *

4. در آيه وَالَّذينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّه ⁽⁷³⁾، چند فعل ماضى وجود دارد؟

الف) چهار فعل * ب) سه فعل *

ج) يك فعل * د) دو فعل *

5. (أَضْرِبُ) چه صيغه اى است؟

الف) مفرد مذكر غايب * ب) جمع مؤنث مخاطب *

ج) متكلم وحده * د) تثنيه مؤنث مخاطب *

6. كدام گزينه، مفرد مؤنث مخاطب است؟

الف) يَضْرِبُونَ * ب) تَضْرِبْنَ *

ج) يَضْرِبُ * د) تَضْرِبِينَ *

7. كدام پاسخ، آيه وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلاَئِكَةِ ... لاَِدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ ⁽⁷⁴⁾ را كامل مى كند؟

الف) اُسْجُدِى * ب) اُسْجُدْ *

ج) اُسْجُدَا * د) اُسْجُدُوا *

8. عملِ أَن ناصبه بر سر فعل مضارع، شبيه عمل كدام گزينه است؟

الف) لَمْ * ب) مَا *

ج) لَنْ * د) لاَ *

9. وزن (فَعَلَ) در مضاراع داراى .......... وزن است.

الف) لَمْ يَنْصُرْ * ب) لاَ يَنْصُرُ *

ج) لاَ يَنْصُرْ * د) لِيَنْصُرْ *

10. وزن (فَعَلَ) در مضارع داراى ... وزن است.

الف) دو * ب) سه *

ج) يك * د) چهار *

11. كلمه (اِحسان) مصدر كدام باب است؟

الف) انفعال * ب) افتعال *

ج) اِفعال * د) انفعال *

12. باب و شماره صيغه فعل (نُزِّلَتْ) چيست؟

الف) باب انفعال، دو * ب) باب تفعيل، سه *

ج) باب تفعيل، چهار * د) باب اِفعال، چهار *

13. باب و شماره صيغه فعل (قَاتَلُوا) چيست؟

الف) باب فَعَلَ ــُ دو * ب) باب تفاعُل، نُه *

ج) باب تَفعيل، سه * د) باب مفاعله، سه *

14. معناى مشهور باب مفاعله ... است.

الف) طلب * ب) مشاركت *

ج) مطاوعه * د) الف و ب *

15. ماضى باب (اِفْعِيلاَل) عبارت است از:

الف) اِفْعَنْلَلَ * ب) اِفْعَلَّلَ *

ج) اِفْعَالَّ * د) اِفْعَلَّ *

16. باب و ريشه (يَسْتَمِعُونَ) چيست؟

الف) استفعال، تمع * ب) افتعال، سمع *

ج) استفعال، سمع * د)انفعال، سمع *

17. كلمه (تَفَعْلُل) چگونه مصدرى است؟

الف) ثلاثى مزيد * ب) رباعى مزيد *

ج) رباعى مجرد * د) ثلاثى مجرد *

18. نوع فعل و شماره صيغه (اِرْكَعِى) چيست؟

الف) مضارع، سه * ب) امر حاضر، شش *

ج) امر غايب، چهار * د) امر حاضر، چهار *

19. رباعى مجرد فعل (لِيَقْشَعِرَّ) چيست؟

الف) يَقْشَعِرُّ * ب) قَشْعَرَ *

ج) اِقْشَعَرَّ * د) قَشَرَ *

20. كدام گزينه، فعل مجهول است؟

الف) يَحْسِنُ * ب) يَحْسُنُ *

ج) يُحْسَنُ * د) يُحْسِنُ *

21. كدام گزينه ترجمه آيه يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ ⁽⁷⁵⁾ است؟

الف) بزهكاران با چهره ظاهر مى شوند. *

ب) بايد بزهكاران را با صورتها بشناسند. *

ج) بزهكاران با چهره (سياه)شان شناخته مى شوند. *

د) الف و ب *

22. فعل (وَقى) از كدام قسم معتلات است؟

الف) مثال * ب) لفيف مفروق *

ج) لفيف مقرون * د) ناقص يايى *

23. باب و شماره صيغه (أَحْسَنُوا) چيست؟

الف) باب انفعال، دو * ب) باب افعال، سه *

ج) باب تَفَعُّل، شش * د) باب افعال، پنج *

24. كدام فعل، جَحد باب اِفعال است؟

الف) لاَ يُرْضِ * ب) لَمْ يَرْضَ *

ج) لَمَّا يُرْضِي * د) لَمْ يُرْضِ *

25. (قِ) چه نوع فعلى است؟

الف) مضارع * ب) ماضى *

ج) امر غايب * د) امر حاضر *

روش تجزيه فعل

تجزيه، در لغت به معنى جزء به جزء كردن است، و در اصطلاح به جدا كردن كلمات يك جمله و تعيين ويژگى هاى صرفى و ساختارى آن گفته مى شود.

توضيحاتى در مورد جدول تجزيه فعل

ستون اوّل: شماره سوره و آيه اى را بيان مى كند كه فعل در آن به كار رفته است.

ستون دوم: خود فعل در آن آورده مى شود.

ستون سوم: در آن به نوع فعل از جهت ساخت (ماضى، مضارع و امر) اشاره مى شود.

ستون چهارم: صيغه فعل مشخص مى شود.

ستون پنجم: باب هر فعل تعيين مى شود كه بابهاى ثلاثى مزيد و رباعى با ذكر مصدر آنها و بابهاى ثلاثى مجرد با ذكر صيغه اوّل ماضى و تعيين حركتِ عين الفعلِ مضارعِ آن مورد اشاره قرار گرفته است;مانند:فَعَلَ ــَ.

ستون ششم: به ريشه كلمه اشاره دارد. مراد از ريشه، حروف اصلى فعل است، بدون اينكه در قالبِ خاصى مثل مصدر، صيغه اوّل ماضى و ... رفته باشد; لذا در بيان ريشه، هيچ گونه حركتى بر روى حرف گذاشته نمى شود و مناسب است كه حروفِ ريشه، جداى از هم نوشته شود.

ستون هفتم: صحيح يا معتل بودن فعل را بيان مى كند و به نوع كلمات معتل(مثال واوى و يايى، اجوف واوى و يايى، و ...) اشاره مى شود.

ستون هشتم: لازم يا متعدى بودن فعل در آن مشخص مى شود.

ستون نــهم: معلوم يا مجهول بودن فعل در آن بيان شده است.

ستون دهــم: ترجمه فعل آورده شده است.

* توجه: هرگونه توضيح اضافى و يا نكته خاصى كه در جدول، ستون خاصى براى آن در نظر گرفته نشده در پاورقى آورده مى شود.

جدول تجزيه فعل